Droge week en dalende waterstanden
Hogedrukgebieden domineren de hele komende week het weer en lagedrukgebieden vanaf de Atlantische Oceaan trekken op grote afstand langs. Na een kleine opleving van de afvoer, die in de Rijn nu passeert en bij de Maas al weer achter de rug is, gaan de standen daarom de hele week dalen. In het waterbericht leest u hoe ver de waterstanden kunnen zakken en of er al een einde in zicht is van de periode met lage afvoeren.
In de rubriek water inzicht een overzicht van de frequentie waarin lage Rijnafvoeren gedurende het jaar optreden. De afvoer is al sinds begin oktober aan de lage kant; hoe bijzonder is dat.
water van de week
Hogedrukgebieden houden neerslag op grote afstand
Al sinds september is hogedruk dominant boven het Europese continent en vooral in het stroomgebied van de Rijn is het al die tijd al aan de droge kant. Zo nu en dan maakt de hogedruk wel even plaats voor een neerslagzones en dan veren de waterstanden even wat op. Afgelopen week was er even wat ruimte voor lagedrukgebieden en een klein exemplaar trok op 3 en 4 november van Midden Frankrijk naar Noord Duitsland. Het weerpatroon had veel weg van de situatie die medio juli de extreme neerslag in België, Duitsland en het zuiden van Limburg veroorzaakte.
Omdat de lucht nu koeler is, waren de neerslaghoeveelheden kleiner dan in juli. Ook trok het lagedrukgebied wat sneller voorbij, waardoor het in de Ardennen en Eifel bleef bij ongeveer 25 tot 30 mm. Boven het noordoosten van Duitsland activeerde het lagedrukgebied weer wat en werd vochtige lucht vanaf de Oostzee aangevoerd, waardoor er in de omgeving van Berlijn op 4/11 ca 50 mm regen viel. Voor oktober zijn dat erg grote hoeveelheden.
Behalve in de Ardennen en Eifel viel er in de stroomgebieden vrijwel geen regen en het leverde daarom maar een kleine hoeveelheid extra water op. Na het wegtrekken van het lagedrukgebied is de luchtdruk boven Midden Europa weer gaan stijgen en lagedrukgebieden blijven voorlopig op grote afstand.
Dit hogedrukgebied trekt de komende dagen naar het oosten van Europa en de kans is groot dat er al direct weer een nieuwe hogedrukgebied achteraan komt. Dit gebied zal zich dan rond het komend weekend uitbreiden tot over Nederland en daarna is de kans groot dat zich een nieuwe hogedruk-kern boven Scandinavië ontwikkelt.
Met eerst een hogedrukgebied boven Midden Europa en later een nieuw gebied boven Scandinavië hoeven we voorlopig niet op neerslag te rekenen. De prognoses voor de komende 7 tot 10 dagen zijn dan ook dat het vrijwel geheel droog blijft in de stroomgebieden. Na het passeren van het kleine beetje extra water van de regenval van afgelopen week, dat nu nog in Rijn en Maas aanwezig, moeten we daarom rekening houden met langdurig dalende waterstanden.
Rijn stijgt nog iets tot ca 8 m +NAP, daarna langdurig dalend
De neerslag in de Eifel en Ardennen zorgde voor een kleine opleving in de afvoer van de Moezel en dit leverde een klein golfje op, dat nu ongeveer bij Lobith passeert. Voor het golfje uit daalde de waterstand bij Lobith tot ca 7,3 m +NAP en de afvoer daalde tot ca 1.050 m3/s.
Het golfje extra water zorgt nu voor een kleine opleving en de hoogste stand verwacht ik morgenochtend 8/11. De stand zal dan tot net onder de 8 m zijn gestegen, ca 70 cm hoger dan een paar dagen geleden. De afvoer stijgt naar ca 1.350 m3/s. Voor de tijd van het jaar zijn dit lage waarden, want het langjarig gemiddelde bedraagt begin november ongeveer 1.800 m3/s.
In de loop van maandag gaat de waterstand al weer langzaam zakken en het ziet er naar uit dat het lange daling gaat worden en de kans is groot dat later in de maand ook de 1.000 m3/s onderschreden zal worden. Voordat het zover is daalt de waterstand iedere dag met ca 5 cm (de eerste dagen iets meer) en in het volgend weekend zal de stand dan rond 7,5 m zijn uitgekomen, bij een afvoer van ca 1.150 m3/s.
Ook na het volgend weekend zet de daling zich door en waarschijnlijk houdt dit die hele week nog aan. Over 2 weken, rond 20/11, zou de stand dan rond de 7,25 m zijn uitgekomen en dan wordt ook de 1.000 m3/s onderschreden. Voor de Rijn is dit een lage waarde, maar niet extreem. In 2018 daalde de afvoer in november zelfs tot 750 m3/s en eerder in de meetreeks zijn er zelfs nog lagere waarden bereikt. Extreem lage waarden worden in de Rijn altijd pas in deze tijd van het jaar bereikt.
De kans dat zo lage waarden ook dit jaar nog bereikt gaan worden is klein. De daalsnelheid in deze tijd van het jaar is namelijk ook altijd erg laag en om in de komende weken nog onder de 800 m3/s uit te komen, zou de Rijn na 20/11 nog ca. 3 weken moeten blijven dalen. De kans is groot dat voor die tijd het hogedrukgebied wel weer plaats heeft gemaakt voor lagedrukgebied en er wat regen valt, waardoor de afvoer weer wat op kan leven.
Maas profiteerde van lagedrukgebied, maar daalt nu weer
Het kleine lagedrukgebiedje dan in de loop van de week van Frankrijk naar Duitsland trok bracht in de Ardennen meer regen dan ik vorige week in mijn waterbericht had voorzien. De weersituatie leek zelfs een klein beetje op die van medio juli, met regengebieden die vanaf het noorden tegen de Ardennen op werden gestuwd door het lagedrukgebied.
De intensiteit was, dankzij de koelere lucht, dit maal echter veel kleiner dan in juli. Het kwam nu maximaal tot ca 3 mm/uur, terwijl er toen langdurig meer dan 5 viel en het soms zelfs opliep tot 20 mm/uur. Zo kan een vergelijkbare weersituatie in een andere tijd van het jaar heel andere gevolgen hebben.
Dankzij de regenval in de Ardennen steeg de afvoer bij Maastricht en kwam het op donderdag tot ca 400 m3/s. Inmiddels is de afvoer weer wat gaan dalen en alweer onder de 300 m3/s uitgekomen. De daling zet zich de komende dagen voort en aan het eind van de komende week verwacht ik dat de afvoer weer tot ca 175 à 200 m3/s zal zijn gedaald. Ook daarna gaat de daling door en na het volgend weekend kan ook de 150 m3/s weer onderschreden worden. Als het droge weer, zoals nu de verwachting is, ook in die week nog aanhoudt, dan komt ook de 125 en mogelijk zelfs 100 m3/s weer binnen bereik.
water inzicht
Hoe bijzonder is de huidige periode met lage Rijnafvoeren
De waterstand in de Rijn is al sinds begin oktober aan de lage kant. In de figuur hieronder is het verloop van de Rijnafvoer bij Lobith vanaf midden september weergegeven. Tot nu toe dringen de regengebieden nog niet zo ver in het stroomgebied door en dat vertaalt zich in een langzaam dalende trend, met slechts enkele kleine oplevingen. Het golfje dat nu passeert is de eerste waarbij de afvoer meer dan 200 m3/s omhoog gaat. Maar het is voorlopig een eenmalige stijging, want over een week of twee zal de afvoer opnieuw rond de 1000 m3/s zijn uitgekomen en misschien wel eronder.
Lobith afvoer.jpg
Lage afvoeren komen in de Rijn vaker voor in het najaar. De Rijn profiteert in de zomer nog van smeltwater van de voorgaande winter en ook vallen er 's zomers veel buien in de Alpen. Als deze bronnen in de nazomer opdrogen, dan moet de Rijn het vooral hebben van neerslag die vanaf de Atlantische Oceaan het stroomgebied bereikt en als dat dan niet of nauwelijks gebeurt, dan zakt de afvoer naar lage waarden.
Toch is de afvoer nog niet zo heel laag als we het vergelijken met andere jaren in de meetreeks. In de figuur hieronder is voor de hele meetreeks aangegeven welke dagen de afvoer bij Lobith lager was dan 1100 m3/s (oranje) of kleiner dan 900 m3/s (rood). De jaren lopen in deze figuur van boven naar beneden; linksboven is 1 januari 1901 en rechtsboven 1 januari 2021.
Laagwaterperioden.jpg
Dit jaar is de afvoer tot nu toe slechts een paar dagen tot onder de 1100 m3/s gezakt. Een paar cellen vrijwel onderaan in de meest rechterkolom zijn oranje gekleurd. Waarschijnlijk volgen er over een week nog een paar dagen met een zo lage afvoer.
In de figuur is goed te zien dat lage afvoeren vooral in het najaar optreden, met de grootste kans in oktober en november. Een enkele keer gebeurt het ook in de wintermaanden, maar dat komt tegenwoordig, op enkele weken in 2017 na, vrijwel niet meer voor.
Zeer lage afvoeren van 900 m3/s komen zo eens in de ca 5 jaar voor. Meestal gaat het maar om een paar dagen, maar soms duurt zo'n periode veel langer. Dit was bijvoorbeeld in 2018 het geval, toen de zomer vanaf juni erg droog was en het lang duurde in het najaar voordat er weer voldoende regen viel voor een stijging.
In tegenstelling tot wat vanwege de klimaatverandering verwacht wordt, is er bij de Rijn geen trend zichtbaar dat dergelijke lage afvoeren steeds vaker voorkomen. 2018 was het eerste jaar sinds lange tijd met een uitzonderlijk lange droge periode. We moeten terug naar 1962 en 1959 voor vergelijkbare jaren. Er waren in de tussentijd wel veel jaren dat de afvoer onder de 1100 m3/s daalde, maar dat is normaal voor de Rijn en het zijn er in de laatste decennia niet meer geworden.
Wat verder opvalt is dat droge perioden niet zijn verschoven naar eerder in de zomer. Dat is goed nieuws, want met name in de maanden mei t/m augustus gebruiken we in Nederland veel Rijnwater om de meren en sloten in het lagere deel van het land te voeden (bv het IJsselmeer) en voorlopig is er in de meetreeks geen trend te zien dat daar vaker tekorten in op zullen gaan treden. In 2011 was er een periode in mei van enkele weken, met een lage afvoer, maar dat was tot nu toe een eenmalige situatie die het gevolg was van een winter met weinig sneeuw in de Alpen en een droog voorjaar in Duitsland.
Al met al is de Rijn tot nu toe een betrouwbare rivier gebleken voor de watervoorziening in Nederland. Het blijft natuurlijk afwachten of dat in de toekomst niet toch gaat veranderen, maar voorlopig lijken de veranderingen die als gevolg van klimaatverandering optreden, elkaar ook weer deels op te heffen en blijven zeer lage afvoeren een zeldzame gebeurtenis.