Hoogwatergolven in Maas en Rijn

De vele regen in de stroomgebieden zorgt voor hoogwatergolven in de Maas en de Rijn. Het gaat om golven die gemiddeld eens in het jaar voorkomen (bij de Maas), of nog iets vaker (bij de Rijn). De hoogste stand wordt bij Maastricht op 16/1 verwacht  (ca 1.400 m³/s)  en Bij Lobith op 18 of 19/1 (ca 12,75 m +NAP). Na het passeren van de hoogste waarde gaan de standen weer sterk dalen want het wordt kouder en lange tijd droog. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek Water Inzicht twee analyses die met het hoogwater verband houden: eerst hoe golven vanuit de Ardennen zich opbouwen tijdens een natte periode en daarna aandacht voor de Linge, die ineens het nieuws haalde met een hoogwater.

Water van de week

Neerslagrijke periode nadert zijn einde

Sinds 20 december stond het weer in West Europa onder invloed van een sterke westelijke stroming die aan de lopende band regengebieden aanvoerde en de rivieren gaandeweg steeds verder liet stijgen. De intensiteit van de neerslag nam ook langzaam toe en vooral in de loop van de afgelopen week werden soms hoge dagsommen opgetekend, met lokaal meer dan 60 mm  in het stroomgebied van de Sieg, een zijrivier van de Rijn. 

Ook Nederland deed aardig mee met bijna 50 mm in het midden van het land op donderdag. Het zorgde voor problemen met het afvoeren van water vanuit de Linge waardoor de Linge een hoge stand behaalde. In Water Inzicht meer daarover. Gisteren zaterdag passeerde een nieuwe intensieve regenzone die in Nederland meeviel (max 20 mm in Zuid Holland),  maar in de Ardennen lokaal 35 mm regen bracht. Deze regenzone trekt nu over het oosten van Frankrijk en Zuid Duitsland weg, maar is daar al minder actief.

De komende week verandert de luchtcirculatie. De straalstroom die de lagedrukgebieden met een strakke westelijke stroming vanaf de Oceaan aanvoeren gaat meer slingeren en wordt ook minder actief. Terwijl de lagedrukgebieden eerst ten noorden van ons langs gingen, gaat een volgend exemplaar over Nederland naar het zuidoosten trekken en een exemplaar dat voor woensdag op het programma staat trekt nog zuidelijker over Midden Frankrijk naar het oosten. 

Het lagedrukgebied dat over Nederland trekt brengt nog eenmaal flink wat regen en in het midden an zuiden van ons land kan dan nogmaals 15 tot 20 mm regen vallen, misschien wat natte sneeuw. In de Ardennen valt ook nog een keer aardig wat neerslag; met wat vandaag nog valt in totaal zo'n 20 tot 25 mm. Boven de 300 mm valt er echter sneeuw en het water daarvan zal voorlopig niet naar de Maas afstromen. dat maakt de verwachting voor de Maas meteen wat lastiger, want de toevoer morgen hangt dus mede af van de hoogte waarop de regen overgaat in sneeuw.

In Duitsland aangekomen neemt de activiteit van het lagedrukgebied af en de neerslaghoeveelheden zijn er daarom niet zo groot meer. Eerder leek het daar nog wel op en werd ook verwacht dat de Boven-Rijn nog flink zou stijgen, maar dat is nu van de baan. De Moezel gaat echter nog wel veel water ontvangen en vooral dit water zal voor de hoogwatergolf zorgen. Ook in Duitsland gaat de neerslag op maandag en dinsdag boven de 400 mm als sneeuw vallen, zodat zich daar een laagje sneeuw vormt van zo'n 10 cm. Dit is water voor later, als het weer gaat dooien.

Voorlopig wordt het echter een dag of 10 koud in de stroomgebieden met in de Middelgebergten de hele dag temperaturen onder nul. Vanaf het eind van de week komt er ook een langgerekt hogedrukgebied boven Europa te liggen dat zich uitstrekt van de Azoren tot aan Rusland. Voordat het zover is vallen er vanaf dinsdag nog wat sneeuwbuien in de stroomgebieden, maar dat levert geen water meer op voor de rivieren en vanaf vrijdag wordt het dan voor langere tijd droog.

Een overgang naar een nieuwe regenrijke periode is voorlopig niet in zicht dus kunnen de waterstanden na het passeren van de hoogwatergolven weer flink gaan zakken.

Rijn stijgt naar ca 12,75 m bij Lobith

Na het kleine golfje net na de kerstdagen was de Rijn sinds het begin van het jaar weer wat gezakt naar ongeveer de stand horend bij het langjarig gemiddelde. Vanwege de intensieve regenperiode die vanaf 11 januari aanbrak is de Rijn nu flink gaan stijgen en er dient zich nu ook een kleine hoogwatergolf aan. 

Vorig weekend was al duidelijk dat er vanaf 11 t/m 15 januari veel regen zou gaan vallen. Het ging daarbij om regenzones die langdurig ongeveer op dezelfde plek zouden kunnen blijven hangen, zogenaamde slepende fronten. Het exemplaar van donderdag 12/1 bleek uiteindelijk noordelijker uit te komen dan een paar dagen daarvoor nog was voorzien, zodat de hoofdmoot van de regen boven Midden Nederland viel en niet boven de Ardennen, wat eerder leek te gaan gebeuren.  

Dit regengebied bracht ook wat verder naar het oosten grote hoeveelheden regen waardoor de Sieg en de Ruhr zeer veel water te verwerken kregen. Dit water is in minder dan 2 dagen in Nederland en het zorgde vanaf vrijdag voor een vrij snelle stijging van de Rijn bij Lobith en inmiddels is daar de 12 m bereikt.  Op dit moment bestaat ongeveer 25% van de Rijnafvoer uit het water vanuit deze twee zijrivieren, die meestal samen maar een paar procent bijdragen.

Gisteren naderde een nieuw regenfront, dat vooral vannacht weer voor regen zorgde in dit deel van Duitsland en Ruhr en Sieg zijn opnieuw gaan stijgen. Maar er viel minder dan op donderdag en de afvoer zal daarom iets lager blijven. Dit keer kreeg het stroomgebied van de Moezel wel een flinke portie water te verwerken en bij Trier is de Moezel inmiddels snel gaan stijgen. Morgenochtend wordt daar de hoogste stand bereikt en dit water is dan over 3 dagen bij Lobith.

Morgen staat dan nogmaals een regengebied op het programma. Dit maal geen slepend front, maar een lagedrukgebied dat langzaam overtrekt. Het effect daarvan is trouwens bijna hetzelfde, langdurige neerslag. Dit maal zal een deel als sneeuw gaan vallen en het is daarom de verwachting dat de Moezel niet nog verder zal stijgen op dinsdag, maar dat is niet helemaal zeker.

Verder zuidelijk in Duitsland wordt niet veel regen meer verwacht in de komende dagen en de Boven-Rijn zal nog maar weinig stijgen. De Main is wel vrij hoog, maar zal ook niet veel extra water meer ontvangen. Voor de opbouw van de hoogwatergolf is daarom vooral de afvoer van de Moezel van belang en van de andere Midden-Duitse zijrivieren die nog steeds een hoge afvoer hebben. 

Op grond van de huidige afvoeren in deze zijrivieren en wat er de komende 24 uur nog bijkomt verwacht ik nu dat de waterstand bij Lobith gaat stijgen naar ongeveer 12,75 m (NAP). De afvoer bedraagt dan ongeveer 5.200 m³/s. Afhankelijk van de neerslag die nog verwacht wordt en in welke mate dat als sneeuw valt, kan het nog zo'n 15 cm minder of meer zijn.

De hoogste stand verwacht ik op 18 of 19 januari. Als de neerslag op maandag niet veel meer voorstelt, dan wordt het de 18e, als er toch nog veel valt, dan de 19e. Tot het zover is zal de stand op de 16e even stabiliseren net boven de 12 m bij Lobith. De verdere stijging wordt namelijk veroorzaakt door het extra water uit de Moezel en dat arriveert pas in de loop van de 17e. Vanaf dan stijgt de stand dus nog zo'n 75 cm tot aan de piek. 

Vanaf de 19e gaat de stand weer dalen en op de 20e zal dan de 12,5 m weer onderschreden worden, op de 22e de 12 meter en op de 23e de 11,5 meter. Ook daarna zet de daling nog door omdat het droge weer aanhoudt en de kans is groot dat naar het eind van de maand de afvoer weer richting de 10,5 en misschien 10 meter gaat en daarmee weer ongeveer op het langjarig gemiddelde uit komt.

Een piek van ca 5.200 m³/s is niet bijzonder voor de Rijn. Sinds het begin van de metingen in 1901 zijn er zo'n 175 geweest, wat betekent dat het gemiddeld 1,5 keer per jaar gebeurt. Gemiddeld eens per jaar komt een hoogwatergolf voor van bijna 6.000 m³/s, maar dat zullen we dit keer niet bereiken. Mogelijk later in de winter nog wel, want het seizoen met de grootste kans op hoogwater loopt nog tot en met maart.

Maas stijgt naar ca 1.400 m³/s bij Maastricht

De Maas bij Maastricht is sinds het 'kerstgolfje' maar weinig gedaald. De Ardennen lagen ook meer in de linie van de regenzones en bijna dagelijks viel er regen. De afgelopen week kwam daar nog een schepje bovenop en vanaf de 11e is er iedere dag wel 10 of 20 mm regen gevallen, afgelopen nacht en vanmorgen nog wat meer. Op de 12e ging de meeste regen net aan de Ardennen voorbij, anders was de afvoer bij Maastricht op vrijdag al gaan stijgen.

Nu zal de afvoer bij Maastricht vooral reageren op de regen die vanaf gisteren is gevallen. De afvoer bij Maastricht is sinds vanmorgen ook snel gaan stijgen en inmiddels de 1000 m³/s gepasseerd. Het is nog even puzzelen hoe hoog het precies gaat komen. De meeste regen is vannacht vrij zuidelijk in de Ardennen gevallen en de zuidelijke zijrivieren stijgen daarom snel, maar dit water is wat langer onderweg. Vanuit de Semois ongeveer 1 dag en vanuit de nog zuidelijkere Chiers zelfs 2 dagen. 

De Ourthe kreeg vannacht ook aardig wat regen te verwerken, maar wel wat minder. is desondanks snel gaan stijgen, maar zal vanavond al zijn hoogste stand bereiken. Morgen daalt de Ourthe dan waarschijnlijk al weer, terwijl het aandeel vanuit de Semois en Chiers nog aan het stijgen is. 

Daarbij gaat het morgen opnieuw regenen als het lagedrukgebied nadert en het is nu nog niet helemaal duidelijk hoe dat uitpakt. Zowel de hoeveelheid die valt kan nog variëren en ook in welke mate het sneeuw of regen zal zijn. Ik kom nu uit op een afvoer van ongeveer 1.400 m³/s, die dan morgen, maandag 16/1,  in de loop van de dag zal worden bereikt. Mocht de neerslag morgen vooral regen zijn, dan kan er nog een schepje bovenop komen ne dan zal de piek waarschijnlijk ook pas op dinsdag gaan vallen. Veel meer dan 1.500 m³/s lijkt me echter niet waarschijnlijk.

Na maandag volgen nog enkele dagen met buien. Omdat de temperatuur dan al flink gedaald is, in de Ardennen zelfs blijvend onder nul, zal dat vooral als sneeuw zijn. Op de afvoer in deze hoogwatergolf heeft dat geen invloed meer. Naar het eind van de week breekt ook een langere droge periode aan die misschien wel tot het eind van de maand duurt.

De Maasafvoer zal na de piek daarom weer snel gaan dalen en waarschijnlijk net voor het weekend weer onder de 1000 m³/s zakken. Daarna zet de daling door naar 750 m³/s in de loop van de week en waarschijnlijk ook weer 500 m³/s voor het eind van de maand. Of er zou in de laatste week van januari opnieuw regen moeten gaan vallen, maar daar ziet het nu nog niet naar uit.

Water inzicht

Hoogwater in de Maas bouwt zich al enkele weken langzaam op

De Maas wordt vooral gevoed door water vanuit de Ardennen. Ook tijdens deze hoogwatergolf zal circa 80% daarvandaan afkomstig zijn. Als het zoals nu al lange tijd nat is, dan laat de toevoer van water vanuit de Ardennen altijd een kenmerkend verloop zien; het bouwt zich langzaam steeds verder op.  De figuur hieronder laat dat goed zien voor de Semois, een van de grotere zijrivieren van de Maas. 

Onderaan in deze grafiek is voor de hele periode van dag tot dag de neerslag aangegeven die in het zuiden van de Ardennen nabij Arlon is gevallen. De afvoer van de Semois (hier van het punt Membre net voor de monding in de Maas) is met de bovenste lijn afgebeeld en het goed te zien hoe deze gaandeweg steeds verder opbouwt. De dagen met veel regen leveren steeds een korte, snelle stijging en als het even wat minder nat is, zakt de afvoer weer, maar langzamer en nooit tot op het punt van voor de stijging. Voor het zover is, is er alweer een natte dag, waardoor de opbouw verder gaat. 

Zo bouwde de golf bij Membre steeds verder op tot circa 150 m³/s gisteren in de loop van de dag. Op de 14e en de 15e januari zien we dat er respectievelijk 15 en 20 mm is gevallen. Dat was de regen van afgelopen nacht en vandaag kan daar nog wat bij komen. Bij Membre is daarvan in deze grafiek pas net het eerste water aangekomen. De stijging zal hier daarom nog wel even doorgaan. Eerdere dagen dat er ongeveer zoveel regen viel steeg de afvoer wel zo'n 75 m³/s, dus als dat nu ook zo is, dan kan de afvoer tot ca 225, misschien 250 m³/s, stijgen.

In de grafiek is ook te zien dat de piek meestal ongeveer 2 dagen na de dag met veel regen optreedt, dus verwacht ik dat de Semois morgenavond pas zijn hoogste afvoer aan de Maas zal leveren.

Morgen volgt nogmaals een neerslaggebied en dit zou voor een nog verdere opbouw kunnen zorgen. De situatie is echter wat onzeker omdat de neerslag nu ook als sneeuw zal gaan vallen en dit water zal de Semois dan niet bereiken omdat het als sneeuwdek blijft liggen. Dit maakt de verwachting voor morgen ook wat onzeker. Mocht het regen zijn er er valt weer ca 2 cm, dan is ook 300 m³/s mogelijk, maar als het vooral sneeuw zal zijn, dan komt de Semois waarschijnlijk niet hoger dan ongeveer 250 m³/s. 

Een onverwacht hoogwater in de Linge, of toch ook weer niet

Op donderdag viel er erg veel regen in Midden Nederland en vooral een strook die vanaf Zuid Holland tot over het Rivierengebied liep ontving erg veel water. Het was enigszins onverwacht, want eerder zag het er naar uit dat het regengebied wat zuidelijk zou langstrekken en dan zou er waarschijnlijk maar 10 tot 20 mm zijn gevallen en nu was er een groot gebied waar 40 mm viel of meer.

Meer dan 40 mm regen komt maar zelden voor in Nederland. In De Bilt is dit sinds 1901 ongeveer 35 keer gebeurd, waarvan een keer eerder in januari, dat was in 1918. Dergelijke hoeveelheden zijn zeldzaam en de grootste kans daarop is in de zomermaanden. Dan leveren felle buien soms in korte tijd grote hoeveelheden op en kan er ook wateroverlast optreden. Maar omdat dit vaak ;lokale buien zijn doet de overlast zich dan slechts in een klein gebied voor.

Nu viel er dus 40 mm of meer en ook nog eens in een groot gebied. Het toeval wilde dat dit gebied vrijwel precies samenviel met het stroomgebied van de Linge die van oost naar west door heel het rivierengebied loopt. In de kaart hieronder is de loop van de Linge te zien als een donkere blauwe lijn die begint bij de Neder-Rijn (Doornenburg) en helemaal naar Gorinchem en Hardinxveld loopt, links op de kaart.

De Linge is voor een deel een oude rivierloop (ooit was het de bedding van de Waal) en voor een deel een gegraven afwateringskanaal. Helemaal in het oosten is ze via een gemaal met de Rijn verbonden en hier kan water ingelaten worden als er in de zomer water nodig is voor de landbouw in het gebied. Voor de rest ontvangt de Linge alleen water vanuit de gebieden die tussen de Neder-Rijn en de Waal liggen (oa Betuwe, Tielerwaard en Culemborgerwaard). Als het regent in die gebieden wordt het water via sloten en kleine kanalen naar de Linge gevoerd, die het vervolgens naar het westen afvoert.

In het oostelijk deel passeert de Linge vlakbij Tiel het Amsterdam-Rijnkanaal en hier bevindt zich een knip in de loop. Het water dat vanuit het oosten wordt aangevoerd, kan hier afgeleid worden naar het Amsterdam Rijnkanaal en tijdens de zware regenval van afgelopen week zal dat ook gebeurd zijn. De Linge ten westen van het kanaal begon dus weer met een schone lei afgelopen donderdag en voerde daar alleen het water af dat er onderweg tot aan Gorinchem via sloten naar toegevoerd werd. 

Dat was in dit traject echter echt veel water, want hier lag precies het gebied met de meeste neerslag. Het gaat ook om een lang traject en in het vrijwel vlakke traject stroomt het water ook maar langzaam, zodat het peil steeds verder op kon lopen. Mogelijk speelde ook nog mee dat de capaciteit van het gemaal bij Hardinxveld niet vol benut kon worden omdat het waterpeil in de Beneden-Merwede, waar het op aflaat, vrij hoog was door opzet vanwege de hoge vloed op de Noordzee. 

Zo werd het een samenloop van omstandigheden: erg veel regen precies boven het stroomgebied, een stroomgebied dat ook erg lang is, met weinig verval en pas helemaal aan het eind een gemaal, dat misschien niet vol benut kon worden. Nu heeft de Linge ook nog uiterwaarden in het traject tussen Tiel en Gorinchem (grijs op de kaart) en daar is ruimte voor het water om te overstromen. Weinig mensen houden daar echter rekening me omdat de Linge vrijwel nooit een hoog peil bereikt en op enkele plaatsen zijn zelfs huizen in de uiterwaarden gebouwd. 

De kans op zoveel neerslag in korte periode in de winter is niet zo groot schreef ik al, maar als het gebeurt gaat het vaak om langdurige regen die over een groot gebied valt. De kans op wateroverlast in een vrij groot gebied, zoals nu in het stroomgebied van de Linge, is daarom in de winter groter dan in de zomer. In de grafiek hieronder heb ik alle dagen dat er sinds 1901 meer dan 25 mm neerslag viel gegroepeerd per maand.

De bovenkant van de kolom geeft dan aan hoeveel keer het in die maand is gebeurd. De kans is in juli en augustus verreweg het grootst met maar liefst 45 en bijna 50 keer sinds 1901. In de wintermaanden is de kans veel kleiner met slechts 5 tot 10 keer.

In de grafiek zijn de jaren na 1980 in oranje weergegeven. Dit jaar wordt gezien als het moment waarna de gevolgen van de klimaatverandering steeds duidelijker worden. In totaal zijn er sinds 1980 iets meer dan 100 van dergelijke dagen geweest en tot 1980 waren dat er ca 150. Bij een gelijke verdeling zou je ongeveer 85 dagen verwachten na 1980 en 165 ervoor. Er zijn sinds 1980 relatief dus wat meer dagen geweest, maar het verschil is niet zo heel groot en waarschijnlijk is het daarom niet significant.

Als we naar de afzonderlijke maanden kijken dan zien we wel een opvallend verschijnsel sinds 1980. In de wintermaanden is de kans op een dag met meer dan 25 mm namelijk fors meer sinds 1980 dan voor die tijd. Tot 1980 waren er in de periode januari t/m maart slechts 5 dagen met meer dan 25 mm en sinds 1980 zijn dat er al 15. In de grafiek is met de grijze lijn het percentage weergegeven dat de jaren sinds 1980 uitmaken van het totaal. Opvallend is dat dat in de winter erg groot is en de kans op een dag met veel neerslag in de winter is dan ook flink toegenomen.

Tegelijkertijd is de kans op een dag et veel neerslag in de zomer juist niet veel groter geworden sinds 1980. Het percentage schommelt daar tussen de 35 en 40% en dat is ook wat je zou verwachten omdat het aantal jaren sinds 1980 33% bedraagt van het totaal. Deze uitkomst verbaasd mij ook; ik zou namelijk denken dat juist in de zomer de kans op een dag met veel regen toe is genomen omdat de buien zwaarder worden, maar dat komt niet uit deze analyse.

In een volgend bericht zal ik hier nog eens wat dieper op ingaan en ook andere meetstations bekijken. Voor de winter is echter  wel duidelijk dat er iets aan het  veranderen is. Dus ook de bewoners langs de Linge mogen er vanuit gaan dat een dergelijke situatie vaker zal optreden.