Na het natte weekend, breekt nu een lange droge periode aan en de waterstanden gaan flink dalen.

Storm Amy schudde het weer even goed op en bracht ook veel regen. De grootste hoeveelheden bleven echter beperkt tot Nederland. Verder zuidelijk in de stroomgebieden van Rijn en Maas viel veel minder regen. De daling van de waterstanden die vorige week was ingezet, wordt daarom maar even onderbroken. Omdat het vanaf nu langdurig droog wordt, gaan de waterstanden later in de week voor lange tijd dalen naar lage waarden voor de tijd van het jaar. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek Water Inzicht een terugblik op de neerslag en verdamping in Nederland gedurende het hydrologische jaar dat op 30 september eindigde. Het was een bijzonder jaar, want voor het eerst in bijna 30 jaar was de verdamping groter dan de hoeveelheid neerslag.

Water van de Week

Amy zorgt voor een waterballet in Nederland, maar Rijn en Maas merken er niet zoveel van.

Het gebeurt niet vaak dat het weer heel anders uitpakt dan een week eerder was verwacht. Vorige week schreef ik dat ons een langdurige droge periode te wachten stond, maar de ex-hurricane Humberto (nu omgedoopt tot Amy) gooide de luchtcirculatie helemaal om en het werd zelfs erg nat. Dit is een van de bijzonderheden van deze tijd van het jaar, dat tropische stormen de Oceaan oversteken en het gebeurt relatief vaak dat de weermodellen niet zo goed raad weten met wat dat voor ons weer betekent.

In de loop van de week werd duidelijk dat er, ondanks de eerdere verwachting voor langdurig droog weer, toch flink wat regen zou gaan vallen. Wel bleef nog lang onduidelijk tot hoever zuidelijk de regen in de stroomgebieden zou doordringen. Even leek er veel regen te kunnen gaan vallen, maar uiteindelijk viel de meeste regen in Nederland en verder naar het noorden en bleef het ten zuiden van de lijn Luxemburg-Frankfurt al grotendeels droog. Alleen de middelgebergten ontvingen daar nog wel aardig wat regen, maar op de Rijnafvoer heeft dit maar weinig effect.

Het wisselvallige weer dat Amy met zich meebrengt is maar van korte duur, want een sterk hogedrukgebied ligt al klaar boven de Golf van Biskaje en trekt de komende dagen naar onze omgeving. Het hogedrukgebied bevindt zich een langgerekte gordel van hoge druk die later in de week vanaf het Verenigd Koninkrijk naar Rusland loopt. Lagedrukgebieden en regenzones trekken daar ver noordelijk langs en kunnen de stroomgebieden de komende tijd niet bereiken. De kern van het hogedrukgebied schuift later weer wat naar het westen, maar dat laat alleen de wind draaien naar een andere richting.

De weermodellen verwachten dat het een zeer standvastig hogedrukgebied kan gaan worden, dat misschien wel twee weken ons weer blijft beïnvloeden. Van de volgende hurricane (Imelda) hoeven we dit maal ook geen weersomslag te verwachten; die trekt niet richting Europa. De kans is daarom groot dat we een langdurige droge periode tegemoet kunnen zien met flink dalende waterstanden en afvoeren.

Rijn daalt deze week naar ca 8,25 m NAP, daarna tot onder 8 m NAP

De vele regen die Humberto met zich meebracht is voor een groot deel voorbijgegaan aan het stroomgebied van de Rijn. In de Bovenrijn gaat de afvoer met slechts circa 100 m³/s omhoog en de Moezel stijgt ca 75 m³/s. Andere zijrivieren stijgen hoogstens enkele tientallen m³/s. Dit extra water zorgt bij Lobith waarschijnlijk alleen voor een korte stabilisatie van de waterstand of hoogstens een kleine stijging.

De afgelopen week is de waterstand ongeveer 1 m gedaald tot 8,8 m NAP op dit moment. Tot woensdag zet de daling nog door daarin stand tussen 8,4 en 8,5 m NAP. De afvoer die nu nog ca 1.700 m³/s bedraagt is dan gezakt naar ca 1.550 m³/s. Tot aan het weekend stabiliseert de stand rond 8,35 m NAP, bij een afvoer van 1.500 m³/s, maar vanaf zaterdag 11/10 gaat de stand weer dalen. Eerst bedraagt de daling nog ca 15 cm per dag, maar dit neemt al snel af tot 10 cm per dag.

Op maandag 13/10 of dinsdag 14/10 kan de 8 m NAP dan onderschreden worden (bij een afvoer van 1.350 m³/s). Ook de dagen daarna zet de daling nog door tot 7,75 m NAP (afvoer 1.225 m³/s) in de tweede helft van de week na volgend weekend. Als het hogedrukgebied inderdaad zo sterk blijft als nu verwacht, dan is er zelfs een gerede kans dat later ook de 7,5 m NAP, een afvoer van 1.100 m³/s, wordt bereikt.

Maas schommelt eerst rond 150 m³/s, later dalend tot onder 100 m³/s

Het Stroomgebied van de Maas ontving zo'n 15 tot 20 mm regen van de ex-hurricane. Het meeste viel in de Ardennen; in Noord. Frankrijk bleef het bij ca 10 mm. Het zorgde zaterdag en zondag voor korte oplevingen van de Maasafvoer tot ca 250 m³/s. Voor een deel was deze stijging het gevolg van het te vroeg openen van stuwen in de Waalse Maas, want de werkelijke afvoer zal niet hoger zijn gekomen dan ca 175 m³/s.

Vandaag en morgen vallen er nog enkele buien maar vanaf dinsdag breekt een langere droge periode aan en de Maasafvoer gaat dan weer snel dalen. In de tweede helft van de week verwacht ik dat bij Maastricht de 100 m³/s weer wordt onderschreden en in het begin van de week na het volgend weekend 75 m³/s. In deze tijd van het jaar zakt de Maasafvoer van dag tot dag  meestal niet zo snel meer. Ook als het langere tijd droog is en kan het daarom wel even duren voordat de afvoer onder de 75 m³/s zakt.  Maar omdat er een lange droge periode wordt verwacht die wil twee weken zou kunnen duren is het mogelijk dat de afvoer verder zakt tot rond de 60 m³/s over een week of twee.

Water Inzicht

Over de afgelopen 12 maanden was de verdamping groter dan de hoeveelheid neerslag

Op 30 september eindigde het hydrologische jaar. Dit bestaat uit twee gedeelten: het winterhalfjaar van 1 oktober t/m 31 maart en het zomerhalfjaar, dat van 1 april t/m 30 september loopt. In beide perioden valt er ongeveer evenveel neerslag, maar het grote verschil is dat er in het winterhalfjaar weinig water verdampt, zodat er dan een groot neerslagoverschot ontstaat. In het zomerhalfjaar is er wel veel verdamping en ontstaat er een langzaam oplopend neerslagtekort.

Gemiddeld is het overschot dat in het winterhalfjaar wordt opgebouwd ca 200 tot 300 mm groter dat in het tekort dat in het zomerhalfjaar wordt opgebouwd. Het afgelopen hydrologische jaar was echter heel uitzonderlijk, omdat het tekort dit jaar groter was dan het overschot, er verdampte dus meer neerslag dan er is gevallen. In de afgelopen 70 jaar is dat pas 3 keer eerder gebeurd, in 1959, 1976 en 1996. Zelfs in heel droge jaren die we recent hebben meegemaakt, zoals bv 2018, was er op 30/9 nog een overschot.

Wat verder opvalt is dat het afgelopen jaar heel anders verliep dan het jaar ervoor, toen het overschot aan het eind van het hydrologisch jaar uitzonderlijk groot was. In een waterbericht van 13 april schreef ik hier ook al over en nu het hydrologische jaar 2024/25 is afgelopen een vervolg op dat bericht. In de grafiek hierna heb ik het verloop van neerslag en verdamping over de afgelopen 4 jaar weergegeven. De grafieken beginnen steeds op 1 oktober.

De lijnen van neerslag en verdamping lopen steeds op tot het eind van het hydrologisch jaar, om daarna weer onderaan te beginnen. De lijn van de neerslag loopt gestaag op, wat sneller als er veel regen valt om af te vlakken als het een tijd droog is. De verdamping weer loopt in het winterhalfjaar maar heel weinig op, om vanaf maart/april als het warmer wordt sterk te gaan stijgen. Het overschot, de groene lijn, loopt vanaf oktober eerst sterk op, om dan vanaf het voorjaar te gaan dalen, als er dagelijks gemiddeld meer verdampt dan er aan neerslag valt.

De eerste twee jaren in de grafiek waren vrij normale (iets te natte) jaren, met ongeveer 900 mm neerslag en 650 tot 700 mm verdamping. Het overschot loopt vanaf oktober, zoals gebruikelijk, op en heeft een piek aan het begin van het zomerhalfjaar (waar het zwarte pijltje staat). In beide eerste jaren was er op dat moment een overschot van zo’n 450 mm. In de maanden daarna wordt het overschot aangesproken door de grote verdamping en neemt het af tot 200 mm in 2022 en 300 mm in 2023. Dit zijn ongeveer normale waarden.

De twee volgende jaren (2023/24 en 2024/25) laten een heel ander beeld zien. De hele periode van oktober 2023 t/m september 2024 was extreem nat en over deze 12 maanden viel meer dan 1400 mm regen. De verdamping kwam vanwege het wat somberdere weer en niet zo warme zomer ook wat lager uit, maar het is vooral de grote hoeveelheid neerslag die voor een extreem neerslagoverschot zorgt. Pas eind juni wordt het hoogste punt bereikt en omdat ook september 2024 weer nat verliep, eindigt het hydrologische jaar met een overschot van ruim 750 mm, ca 3 keer zoveel als normaal.

Het huidige jaar laat een heel ander beeld zien. De eerste maanden was er nog weinig aan de hand en ook het neerslagoverschot groeide gedurende de winter nog aan tot ca 300 mm. Maar al vanaf februari werd het langdurig droog en omdat het in maart ook erg zonnig was verdampte er meteen zoveel water dat het overschot al vroeg begon te dalen. In de maanden die volgden viel er wel zo nu en dan wel regen, maar steeds minder dan er verdampte; alleen afgelopen september was er een neerslagoverschot.

Nu aan het eind van het hydrologisch jaar blijkt de verdamping op recordhoogte te zijn geëindigd, met ruim 705 mm, ca 15 mm meer dan 2022, het vorige recordjaar. De neerslag over de 12 maanden sinds oktober 2024 bleef steken op 622 mm. Niet uitzonderlijk laag, want in 1976, een ander jaar met een neerslagtekort, viel er slechts 500 mm en in 1996 zelfs maar 400 mm.

Wat dit jaar echter bijzonder maakt is dat er meer water verdampte dan dat er viel; de groene lijn eindigt daarom onder de nullijn. Als we in de meetreeks van De Bilt op zoek gaan naar hoe bijzonder dit is, dan komen we slechts 3 andere jaren tegen. De grafiek hieronder laat dit zien.

Deze grafiek begint in 1957 omdat het KNMI sinds dat jaar de verdamping bijhoudt. De grafiek is hetzelfde als de bovenstaande grafiek, maar dan voor 68 jaren. Voor het overzicht heb ik de 3 lijnen uit deze grafiek ook los van elkaar in 3 grafieken geplaatst. Bij de neerslag valt meteen het hydrologische jaar 2023/24 op vanwege de uitzonderlijk grote hoeveelheid neerslag, 25% meer dan de vorige recordhouder, het jaar 2000/01. Ook de enorme terugval dit jaar naar minder dan de helft van vorig jaar valt op, zo’n sterke terugval is er nog niet eerder geweest.

Bij de verdamping valt vooral op dat deze gestaag toeneemt. Rond 1950 bedroeg deze nog ca 500 mm per jaar, nu is dat vaak al meer dan 650 en dit jaar werd dus voor het eerst de 700 mm overschreden. Dit is een duidelijk gevolg van klimaatverandering, waardoor het warmer en zonniger is geworden en dat vergroot de verdamping. Als we dit jaar vergelijken met 1976, dan valt op dat de verdamping dit jaar ca 100 mm groter was. Dat betekent dat ondanks dat er dit jaar ca 100 mm meer regen viel dan in 1976, deze extra regenval dus geheel opging aan de extra verdamping. Daarmee was 2024/25 dus net zo droog als 1975/76, ook al viel er 100 mm meer neerslag.

De laatste grafiek laat het verloop van overschot en (soms) het tekort zien. Ondanks de vaak droge zomers van de laatste jaren is het dit jaar voor het eerst sinds lange tijd dat het hydrologisch jaar met een neerslagtekort eindigt. Een droge zomer alleen is daarvoor niet genoeg, het moet ook in het winterhalfjaar daarvoor al aan de droge kant zijn. Het meest extreme jaar wat dat betreft was 1996, toen de winter al erg droog verliep en het neerslagoverschot bij aanvang van het voorjaar niet groter was dan ca 100 mm. Ook het voorjaar verliep toen erg droog, maar in de zomer viel toch nog aardig wat regen zodat grote problemen in het waterbeheer uitbleven. Ook bleef de verdamping met slechts 530 mm aan de lage kant.

Een hydrologisch jaar met een neerslagtekort hoeft niet altijd samen te vallen met duidelijk zichtbare droogte. Zo viel er deze zomer niet heel veel regen, maar wel steeds op het juiste moment zodat gele en dorre graslanden en bermen uitbleven. Waar het wel merkbaar is, is aan het grondwater: dat is dit jaar vrijwel niet aangevuld. Op enige diepte in de bodem, vooral op de zandgronden, is het daardoor wel erg droog geworden. Dit merken we bijvoorbeeld aan bomen die dit jaar al snel hun blad lieten vallen. Hierbij hadden we trouwens nog wel een voordeel dat het jaar 2023/24 zo extreem nat was. De grondwatervoorraden waren daardoor meer aangevuld dan ooit en dat hielp om de ergste droogte het hoofd te bieden.