Nog een week droog; Rijn en Maas op weg naar uitzonderlijk laagwater

Het warme en droge weer houdt voorlopig nog aan en zowel de Rijn als de Maas gaan naar voor de tijd van het jaar uitzonderlijk lage waterstanden en afvoeren. Zo kan de Rijnafvoer dalen tot ca 700 m³/s (stand 6,6 m NAP) en de Maasafvoer tot 15 m³/s. In de tweede helft van de week wordt er voor het eerst weer wat neerslag verwacht in de stroomgebieden en dat kan enkele dagen later voor een lichte stijging zorgen. De Rijn kan dan weer enkele decimeters stijgen, de Maas mogelijk naar 50 m³/s. Voor de langere termijn ziet het er echter niet gunstig uit, want de kans is groot dat het na de dagen met buien opnieuw voor langere tijd droog wordt. In het waterbericht leest u de details.

De rubriek water Inzicht ontbreekt, maar in de berichten over Rijn en Maas wel wat extra informatie over de laagwatersituatie.

Water van de week

Eind van de week een kort wat natter intermezzo, verder langdurig droog

Het hogedrukgebied dat onze weer bepaalt is de afgelopen dagen wat naar het noorden geschoven en ligt nu tussen IJsland en Schotland. Deze positie van het hogedrukgebied zorgt over de stroomgebieden en Nederland voor een oostelijke luchtstroming waarin droge en warme lucht wordt aangevoerd. Boven de Golf van Biskaje is ondertussen een lagedrukgebied ontstaan dat de komende dagen langzaam over Frankrijk naar het noordoosten gaat trekken.

Dit lagedrukgebied gaat boven het westen van Europa voor een overgang zorgen naar een buiig weertype, maar het is allemaal nog wat onzeker hoeveel regen daarbij gaat vallen en waar het gaat vallen. Deze overgang is in de weermodellen al lange tijd zichtbaar, maar iedere keer als er een nieuwe verwachting wordt opgesteld, ziet het neerslagkaartje er wel weer flink anders uit. Het blijft dus onzeker waar de meeste neerslag gaat vallen en ook of het voldoende is om de extreem lage waterstanden in de Rijn naar de Maas weer een beetje op te tillen.

Vanaf dinsdag neemt de buiigheid het eerst toe in de Alpen en het uiterste zuiden van Duitsland en tot en met donderdag kan daar voldoende neerslag vallen om voor de Rijn een heel klein beetje extra water op te leveren. De dagen daarna verschuift de zone met de meeste buien meer naar het noorden en in het weekend komen ook de Ardennen en het Midden van Duitsland binnen het bereik te liggen. Vooral op zaterdag en zondag wordt daar aardig wat regen verwacht. Volgens de laatste verwachting blijft Nederland buiten het bereik van het lagedrukgebied en blijft het hier droog. Uiteraard kan deze verwachting nog veranderen en trekken de buien misschien nog wel wat verder naar het noorden.

De dagen daarna verdwijnt het lagedrukgebied en daarmee de kans op buien naar het oosten en lijkt opnieuw een langere droge periode aan te breken. Het hierboven genoemde hogedrukgebied zakt dan namelijk af, over de Atlantische Oceaan naar het zuiden en krijgt in de loop van de week na het volgend weekend een uitloper over midden Europa. Op de weerkaarten verschijnen dan ook wel weer lagedrukgebieden, maar die liggen ver noordelijk op de Atlantische Oceaan en de neerslagzones die daarbij horen, kunnen Nederland alleen in verzwakte vorm bereiken. Als er al regen valt is dat waarschijnlijk alleen in het noorden van Nederland; voor de stroomgebieden is de kans groot dat het de hele week na het volgend weekend droog blijft.

Samengevat deze week eerst warm tot zeer warm weer in Nederland en de stroomgebieden met vanaf het midden van de week toenemende kans op buien in de Alpen. Vanaf vrijdag schuift de buiigheid naar het noorden, met in het weekend aardig wat regen in een zone vooral zuidelijk van Nederland en in ons land blijft het dan droog. Na volgend weekend breekt in de stroomgebieden opnieuw en langere droge periode aan, die waarschijnlijk aanhoudt tot het laatste wekend van juli.

Rijn daalt naar ca 6,6 m NAP en een afvoer tussen 700 en 725 m³/s.

Het droge weer houdt nog bijna de hele week aan en de waterstanden van de Rijn blijven daarom dalen naar voor de tijd van het jaar extreem lage waarden. Aan het begin van de week veerde de waterstand bij Lobith een heel klein beetje op vanwege water dat, na regenval een week eerder in het zuiden van het stroomgebied, op weg was gegaan. De waterstand steeg bij Lobith ongeveer 30 cm van 7,05 naar 7,35 m NAP en de afvoer steeg vanaf 900 naar ca 1.050 m³/s.

Vanwege de aanhoudende droogte in een groot deel van het stroomgebied en de hoge temperaturen is de waterstand na dit kleine golfje weer snel gaan dalen met soms meer dan 10 cm per dag. Afgelopen nacht werd de 7 m NAP bij Lobith onderschreden en de komende dagen blijft de stand dalen met gemiddeld zo'n 7 cm per dag. Maandagochtend 13/7 verwacht ik een stand van 6,88 m NAP, dinsdag 6,78 m, woensdag 6,72 m, donderdag 6,67 m, vrijdag 6,63 m en op zaterdag 18/7 de voorlopig laagste stand van ca 6,6 m NAP.

De afvoer daalt van de huidige 875 m³/s eerst met ca 50 m³/s per dag, later afnemend naar ca 25 m³/s per dag en aan het eind van de week naar 15 m³/s. Op vrijdag en zaterdag zal de afvoer dan uitgekomen op ca 700 m³/s. Uitzonderlijk laag voor de maand juli want de laagste afvoer in deze maand sinds 1901 trad op in 1976 en bedroeg 780 m³/s. In de maand augustus is de afvoer recent al wel eens nog wat lager gezakt, dat was op 18 augustus 2022 toen 670 m³/s werd aangetikt voordat een stijging begon tot buiten het bereik van de zeer lage waterstanden. De laagste afvoer ooit werd in 1947 gemeten; in november van dat jaar zakte de afvoer tot 620 m³/s.

Bij een afvoer onder 1.000 m³/s wordt het steeds lastiger om het water in Nederland bij de gebruikers te krijgen. Dat het überhaupt mogelijk is om water over een groot gebied te verdelen hebben we te danken aan het feit dat een groot deel van Nederland onder de zeespiegel ligt en het peil in de rivieren altijd boven het zeeniveau ligt. Daardoor is het in het westen van ons land mogelijk om water uit de rivieren in te nemen en te verdelen over al de laaggelegen polders in dat deel van het land. In het deel van Nederland dat enkele meters boven de zeespiegel ligt (vnl Brabant, Gelderland, Overijssel en Drenthe) is dat niet mogelijk en deze gebieden zijn voor de watervoorziening grotendeels afhankelijk van het grondwater.

De mogelijkheid om water te onttrekken uit de rivieren is een groot voordeel want zo heb je het hele jaar door water ook als het langdurig droog is. Toch loopt ook dit systeem tegen zijn grenzen aan als de hoeveelheid rivierwater sterk terugloopt. We gebruiken het water namelijk niet alleen om het waterpeil in de kanalen en sloten op peil te houden en langs deze wegen agrarische gebieden van water te voorzien, maar we gebruiken het ook om het hele watersysteem permanent door te spoelen. In datzelfde westen van het land bevindt zich namelijk op veel plaatsen zout water in de ondergrond en er is zoet water nodig om de zogenaamde zoutlast die dat oplevert, continu weg te kunnen spoelen. Dat vraagt een veelvoud van de hoeveelheid water die er daadwerkelijk voor de gewassen nodig is.

Een ander onderdeel van het huidige watersysteem dat bij lage afvoeren en warmte tegen zijn grenzen aanloopt is het IJsselmeer. Dit lijkt een prachtige buffer en de watervoorraad is er enorm, maar we gebruiken daarvan doorgaans alleen de bovenste centimeters; omdat het niet gewenst is dat het waterpeil uitzakt. In feite gebruiken we alleen het dunne waterschijfje dat de IJssel iedere dag weer bovenop het wateroppervlak aanvoert. Op veel dagen is dat niet meer dan 2 cm en bij lage rivierafvoeren neemt dat af tot minder dan 1 cm.

Op de warme dagen die nu aanbreken verdampt er ook enorm veel water vanaf het meeroppervlak en gemiddeld over de dag is dat voor IJsselmeer en Markermeer samen ca 100 m³/s die in de lucht verdwijnt. In de loop van de komende week loopt de IJsselafvoer terug tot slechts 130 m³/s en dat betekent dat er veel te weinig water overblijft om de kanalen in de noordelijke provincies van water te voorzien. Deze meren samen nemen bij warm weer liefst zo’n 100 tot 150 m³/s in en die hoeveelheid is er komende week dus bij lange na niet.

Om hierop voorbereid te zijn is het peil enkele weken terug, toe er nog voldoende water werd aangevoerd, al 10 cm opgezet. Dat is voldoende om ca 10 dagen warme dagen tijdens een periode met lage afvoeren op te kunnen vangen. Het zal spannend worden of dat gaat lukken en anders zit er niets anders op dan het meerpeil wel iets te laten zakken. Zo heel veel gaat er dan niet mis, in het najaar wordt het peil namelijk sowieso altijd al 20 cm verlaagd.

Terug naar de verwachting voor de komende tijd. Uiteraard zijn de bovengenoemde verwachtingen voor Lobith met een marge van +/- enkele centimeters voor de dagelijkse waterstanden en +/- 10 m³/s voor de afvoer. Vanaf aanstaande dinsdag wordt de eerste regenval verwacht in het stroomgebied, maar dat is ver zuidelijk in de Alpen en dat water is zeker een week onderweg voordat het bij Lobith aankomt. Voor een stijging van de waterstanden moeten we vooral kijken naar hoe actief de buien worden die vanaf vrijdag t/m zondag in het oosten van Frankrijk en het midden van Duitsland gaan vallen.

Deze verwachting is op deze termijn nog onzeker, maar ik ga er wel vanuit dat het voldoende oplevert om de Rijn weer iets te laten stijgen. Het eerste water van de regen die op 17 en 18 juli in het centrale deel van het stroomgebied gaat vallen, arriveert vanaf de 20^e juli bij Lobith. De waterstand gaat dan weer wat stijgen, maar een grote stijging lijkt het niet te gaan worden. Ik ga voorlopig uit van een stijging tot ca 7 m NAP op woensdag 22 juli. De afvoer zal dan weer gestegen zijn tot ca 900 m³/s. Pas in het volgend weekend nadat de eerste regen is gevallen, is er wat meer zekerheid over hoever de stijging werkelijk zal zijn.

Het ziet er nu naar uit dat het na deze 3 dagen met buien opnieuw voor wat langere tijd droog gaat worden en die droogte zou kunnen duren tot na het weekend van 25 en 26 juli. En vond zich dan waarschijnlijk een uitloper van een hogedrukgebied tot boven Centraal-Europa waardoor regen het stroomgebied van de Rijn opnieuw niet kan bereiken. Als dat uitkomt dan krijgt de laagwaterperiode van komende week in de week daarna een vervolg.

Mogelijk dat de de waterstand dan nog wat verder zakt dan in de komende week. Dit hangt onder andere af van de hoeveelheid regen die er aan het eind van deze week gaat vallen. Mocht dat weinig zijn dan is de kans groot dat de afvoer na het weekend nog verder daalt dan deze week, maar als er toch wat meer valt dan nu verwacht, is die kans weer wat kleiner. De komende dagen zullen we de verwachtingen nauwlettend in de gaten moeten houden om hier meer zekerheid over te kunnen krijgen.

Maas afvoer blijft de hele week erg laag: 15 tot 20 m³/s.

De Maasafvoer is de afgelopen week gedaald van ca 35 m³/s naar slechts 20 tot 25 m³/s op dit moment. Bij zo lage afvoeren is het afvoerverdrag tussen België en Nederland in werking, wat inhoudt dat de kanalen die in de grensregio water afnemen van de Maas de inname beperken. Het Belgische Albertkanaal (dat al voor Maastricht water aftapt) valt dan terug van ca 17 m³/s naar 10 m³/s. De ca 20 m³/s die op een dag als vandaag bij Maastricht Nederland binnenstroomt moet verdeeld worden over 2 kanalen en de Grensmaas.

In het Julianakanaal wordt dmv het terugpompen van water bij de sluizen geprobeerd om bijna helemaal geen water meer door te voeren. In de praktijk komt dat er nu op neer dat er dan nog ca 2 tot 3 m³/s doorstroomt, waar dat gewoonlijk ca 13 is. De inname bij de Zuid-Willemsvaart is op dit moment nog niet afgeschaald. Daar stroomt nog steeds ca 12 m³/s doorheen naar de (Belgische) Kempen, het oosten van Brabant en het midden van Limburg. Dat is niet volgens de afspraak uit het verdrag, want daarin zou dit kanaal nu ook al flink moeten minderen om te voorkomen dat de Grensmaas minder dan 10 m³/s water ontvangt.

Dit is om het risico op te grote schade aan de vispopulaties van het N2000-gebied Grensmaas en waterkwaliteitsproblemen in het ondiepe water te voorkomen. Omdat de Zuid-Willemsvaart nu te veel water onttrekt, is de afvoer in de Grensmaas teruggevallen tot slechts ca 5 m³/s, de helft van de afspraak. Volgens het verdrag kan het ook nodig zijn om de toestroom naar de Grensmaas te korten, maar dat is pas als de afvoer in de Maas bij Luik tot onder de 30 m³/s zakt en daar was deze week nog geen sprake van.

De komende dagen kan dat trouwens wel gebeuren, want het blijft nog droog in het stroomgebied tot het eind van de week. Pas op vrijdag en zaterdag wordt er regen verwacht en tot die tijd kan de afvoer bij Maastricht nog wat verder dalen tot tussen de 15 en 20 m³/s. Heel veel regen wordt er komend weekend voorlopig ook niet verwacht, maar een kleine opleving tot wellicht 50 m³/s gedurende enkele dagen is dan wel mogelijk. Vanaf dinsdag na het volgend weekend wordt het zeer waarschijnlijk weer voor langere tijd droog. De afvoer gaat dan opnieuw dalen en de kans is groot dat dan opnieuw de 20 m³/s wordt bereikt bij Maastricht.