Veel regen in de Alpen, maar invloed op Rijn blijft beperkt

Sinds donderdag is het weer omgeslagen en trekken er zones met veel buien over het land. In Nederland wordt het neerslagtotaal voor de toch al natte augustusmaand hier nog wat verder door opgeschroefd. In de stroomgebieden vielen ook buien en dit zorgt voor een tot nu toe beperkte stijging van de waterstanden. Later in de week gaat de Rijn wel flink stijgen als het water uit de Alpen arriveert, van de zware regen die er nu valt. Maar het meeste water bereikt ons voorlopig niet, dat wordt gebufferd in de grote Zwitserse meren.

In de rubriek Water Inzicht een uitstapje naar Schiermonnikoog, waar wind en water de afgelopen jaren de kustlijn van het eiland flink hebben veranderd met allerlei gevolgen.

water van de week

Buiig weer, maar (op de Alpen na) geen grote hoeveelheden regen

Vanaf donderdag heeft een lagedrukgebied op de Atlantische Oceaan weer invloed gekregen op het weer in West Europa. De overgang ging gepaard met buien, die lokaal veel regen brachten. Zo viel op vrijdag in Zuid Limburg plaatselijk meer dan 50 mm regen en dat in slechts een uur tijd. In het Heuvelland leveren zulke hoeveelheden altijd problemen op omdat het water zich al snel onderaan de hellingen verzameld. 

Ook in Zuid-Duitsland en delen van Zwitserland viel op vrijdag al veel regen en omdat het hier in de dagen ervoor nog zeer warm was geweest ging dat gepaard met zware onweersbuien met grote hagel en windstoten. Het water van deze regen is nu via de Rijn onderweg naar Nederland en komt vanaf het midden van de week aan bij Lobith.

In de rest van Duitsland, Frankrijk en België bleven de hoeveelheden meestal beperkt tot tussen de 10 en 20 mm en dit had niet heel veel invloed op de rivierafvoeren. het zorgde er vooral voor dat de dalende lijn die al een dag of tien bezig was, werd gestopt.

Ondertussen is een bijzonder lagedrukgebied ontstaan in de Middellandse Zee ter hoogte van Genua. Vorige week was al in de weermodellen zichtbaar dat er hier iets ging gebeuren en dat er mogelijk veel regen zou vallen rond het Alpengebied. In de loop van de week veranderde de verwachting nog wel eens, maar sinds donderdag werd duidelijk dat er veel regen zou gaan vallen in Noord Italië (Dolomieten), het oosten van Zwitserland en het westen van Oostenrijk.

Het lagedrukgebied bij Genua zorgt voor een zuidwestelijke stroming die langdurig lucht aanvoert van over de Middellandse Zee, via de Povlakte naar de Alpen. Boven de sterk opgewarmde zee neemt deze lucht zeer veel vocht op en als de lucht vervolgens tegen de Alpen op moet stijgen kan daar extreem veel regen gaan vallen. Met name ten noorden van Milaan, waar de Ticino ontspringt in Zwitserland, en waar de lucht het sterkst moet stijgen kan tot tussen de 300 en 400 mm regen gaan vallen. 

Ook al is men in dit deel van de Alpen wel wat gewend, ook daar zal het vrijwel zeker leiden tot overstromingen in de dalen en modderlawines op de hellingen als de bodem oververzadigd raakt. De regen houdt niet op tegen de zuidkant van de Alpen aan, maar steekt de bergkam ook over en brengt vervolgens in het bovenstroomse deel van de Rijn en de Inn (die afwatert op de Donau) ook veel regen. Tot tussen de 200 en 250 mm wordt hier verwacht. Ook de Reuss en de Aare die naar de Rijn afwateren vangen hier nog veel water op. 

Nog wat verder naar het noorden brengt het regengebied ook in Zuid Duitsland nog flink wat regen, waar de Main (die naar de Rijn stroomt) nog wat van mee krijgt. het meeste water hier stroomt echter af naar de Donau. In de rest van het stroomgebied van de Rijn blijft het grotendeels droog, op de buien na die vandaag en morgen in Nederland en Noord Duitsland vallen na. 

Als ht lagedrukgebied over een paar dagen naar het oosten is weggetrokken, breidt een hogedrukgebied zich tot over de Alpen uit en wordt het daar voor wat langere tijd droog. Ook in de rest van het stroomgebied van de Rijn en ook dat van de Maas wordt in de loop van de week niet heel veel regen verwacht. Vanaf de Atlantische Oceaan hebben lagedrukgebieden wel invloed op het weer in onze omgeving, maar de buien en regenzones die daarbij horen reiken niet zo heel ver zuidelijk.

Het noordwesten van Nederland ontvangt in die situaties de meeste regen, in het zuidoosten van Nederland en verderop in de stroomgebieden blijft het waarschijnlijk grotendeels droog. Een omslag naar opnieuw natter is voorlopig niet in zicht als de huidige regen boven de Alpen is weggetrokken.

Rijn gaat even flink stijgen (voor de tijd van het jaar)

De Rijn daalde bijna de hele week tot op een laagste niveau van 7,75 m (NAP en een afvoer van ca 1.225 m³/s. dat is aan de lage kant voor de tijd van het jaar, maar dergelijke afvoeren komen in augustus wel vaker voor. Pas als de 1.000 m³/s wordt onderschreden is er sprake van laagwater. Die afvoer zal de komende tijd zeker niet bereikt worden, want de Rijn gaat de komende week flink stijgen.

De afgelopen dagen al kwam er wat extra water aan van de buien die in het midden van Duitsland waren gevallen en dit zorgt er nu voor dat de Rijn niet veel verder meer daalt. Vanaf dinsdag arriveert dan het eerste water dat op donderdag en vrijdag tijdens buien in Zuid Duitsland is gevallen. De Rijn stijgt daardoor tot ongeveer 8,25 m (ca. 1.500 m³/s) op 1 september.

De dagen daarna zet de stijging zich versneld door als het water arriveert dat vanaf gisteren in de Alpen is gevallen en t/m dinsdag nog gaat vallen. Verreweg de meeste regen valt in het deel van Zwitserland dat afwatert op de grote Zwitserse meren (Bodensee, Vierwoudstedenmeer etc) en daarin zal ca 75 tot 90% van al het water worden gebufferd. Stroomafwaarts van de meren stijgt de Rijn daarom veel minder sterk dan bovenstrooms ervan.

Nu valt ook een deel van de regen in stroomgebieden die niet via een mer op de Rijn afwateren en samen met het water dat wel door de meren wordt afgegeven, kan de Rijn in Zwitserland zo'n 1.000 tot 1.200 m³/s stijgen. Simpel opgeteld zou dat dan in Lobith een watergolf op kunnen leveren van ca 2.700 m³/s (1.500+1.200) op kunnen leveren, maar dat zal niet gebeuren.

Onderweg naar het noorden zakt de golf namelijk altijd langzaam in omdat het water zich over een wat langere periode uit gaat spreiden. Uiteindelijk blijft er van een golf bij Basel zo'n 70% over tegen de tijd dat deze bij Lobith aankomt. dat zou dan betekenen dat de Rijn bij Lobith kan stijgen tot tussen de 2.200 en 2.350 m³/s. daar hoort dan een waterstand bij van tussen de 9,4 en 9,6 m.

Die hoogste stand verwacht ik op 4 of 5 september. daarna gaat de stand weer langzaam dalen omdat het in het hele stroomgebied vanaf dinsdag een week lang zo goed al droog blijft. Vanaf 8 september zal de stand dan weer tot onder de 9 m zijn gezakt en enkele dagen later zal ook de 8,75 m weer worden onderschreden. 

Samengevat de komende dagen een lichte stijging naar ca 8,25 m (NAP) op 1 september vanwege het water van regen die de afgelopen dagen in Zuid Duitsland is gevallen. Vanaf die dag gaat de stand dan meteen flink verder omhoog met vooral op 2 september een stijging van meer dan 50 cm.  Op 4 of mogelijk 5 september wordt dan de hoogste stand bereikt rond 9,5 m (NAP). Vanaf 5 september gaat de stand weer zeker een week flink dalen. 

Een flink deel van de regen moet vandaag en morgen nog vallen in Zwitserland en daarna is het water nog ongeveer een week onderweg voordat het in Nederland aan komt. De verwachting kan daarom nog worden bijgesteld als beter bekend is hoeveel er gevallen is. Op dinsdag of woensdag is daar meer over te zeggen. 

Maas profiteert niet van extra water

De Maas ontving de afgelopen dagen maar mondjesmaat wat extra water. Op de 24e lag er wel een regengebied over de Ardennen, maar het bleef bij zo'n 10 tot 15 mm. Dit leverde een beperkte stijging op tot ca 150 m³/s. Voor de tijd van het jaar zijn dat overigens bovengemiddelde waarden; meestal komt de Mas in deze tijd van het jaar niet boven de 100 m³/s uit.

Maar als er veel buien vallen, dan kan de Maas wel even een paar dagen zo'n 50 tot 100 m³/s stijgen. Als het dan weer wat langer droog is, zakt de afvoer ook weer snel en dat gebeurde nu ook. Inmiddels is de afvoer bij Maastricht weer tot onder de 100 m³/s gezakt en daar zal het voorlopig ook blijven.

De komende week verloopt grotendeels droog en de afvoer zal daarom weer dalen tot 75 m³/s en na het komend weekend waarschijnlijk ook daar onder. Een weersomslag naar natter weer is voor het stroomgebied van de Maas voorlopig niet in zicht.

water inzicht

Schiermonnikoog in beweging

De Nederlandse kustlijn ligt zo goed als vast omdat de waterveiligheid van heel laag Nederland er van af hangt dat deze lijn niet teveel opschuift. Om de kustlijn op zijn plaats te houden wordt er zand gesuppleerd op plaatsen waar tijdens zware stormen afslag is opgetreden. Een uitzondering op dit kustbeheer vinden we op de Waddeneilanden; daar is voor delen van de eilanden afgesproken dat ze niet vastliggen en mogen bewegen.

Door stormen kunnen er soms flinke delen van deze eilanden afslaan, zodat de kustlijn van jaar tot jaar er anders bij ligt. Het zand dat afslaat gaat trouwens niet verloren, er zijn tal van stromingen in de Noordzee en de Waddenzee die het zand ergens anders weer op kunnen voeren zodat er nieuwe zandbanken ontstaan en de eilanden lokaal ook weer aangroeien.

De kernen van de eilanden, waar de dorpjes liggen, vallen uiteraard buiten dit dynamische beheer. Er is een contour rondom de kernen en de agrarische gebieden vastgelegd, met duinen aan de Noordzeekant en een dijk aan de kant van de Waddenzee, die niet mag veranderen. 

Aan de hand van 2 satellietfoto's (zie hieronder) heb ik de veranderingen vanaf 2016 in beeld gebracht aan de oost- en westkant van Schiermonnikoog. Dit Waddeneiland is een van de meest dynamische en aan alle kanten van het eiland zijn er wel veranderingen te zien. De satellietfoto's zijn infraroodfoto's, waarop de verschillen tussen water, wad, zand en begroeide gebieden (die zijn rood) het beste zijn te onderscheiden.

Op de foto's hierboven is aan de kant van de Noordzee het strand zichtbaar die aan de west- en oostkant nog wat verder doorloopt als het begroeide deel (in rood) van het eiland. Aan de zuidkant liggen de wadplaten met kreken die vanaf de Noordzee tot ver in het wad doorlopen. Deze kreken staan of aan de westkant of aan de oostkant in verbinding met het zeegat dat naar de Noordzee loopt en waarlangs tweemaal daags het getij in- en uitstroomt.

Ongeveer halverwege onder het eiland is er strook waar de kreken beginnen. Dit is het wantij, waaroverheen tijdens laagwater tussen het vasteland en de eilanden de wadlooptochten gaan.

Als we inzoomen op de oostkant van het eiland dan valt op dat er in 7 jaar tijd grote veranderingen zijn opgetreden. Het eiland is aan de oostkant (bij A) bijna 1500 m langer geworden in die tijd. Tegelijkertijd is een grote zandplaat die hier lag (bij B) ook verder opgeschoven naar het oosten. Het is een van de kenmerken van de Waddenzee dat zand er vooral van west naar oost beweegt en daarom groeit Schiermonnikoog aan aan de oostkant en wordt het dus steeds langer. 

Door het langer worden van het eiland wordt de kustlijn aan de noordkant van het eiland ook wat rechter. Bij het cijfer D bouwt Schiermonnikoog daarom ook een klein beetje uit naar het noorden.

De verlenging van het eiland zal niet onbeperkt doorgaan en nu al is te zien dat op niet al te lange termijn Schiermonnikoog een groot deel van zijn oostpunt gaat kwijtraken. Bij C ligt een grote wadgeul die steeds verder naar het noorden opschuift. In de afgelopen 7 jaar is het meest noordelijke punt van deze geul al bijna 350 m naar het noorden opgeschoven. Ondertussen knaagt deze geul al aan de duintjes die daar liggen (wit gebied op de foto) en voorlopig lijkt de beweging niet te stuiten.

Omdat het eiland in oostelijke richting steeds groter wordt wordt ook het verschil in waterstand tussen de Noordzee ne de Waddenzee op dit punt steeds groter. De vloedgolf heeft namelijk meer tijd nodig op de oostpunt te ronden. Het is nu wachten op een keer een stormvloed waarbij er zoveel water over de oostkant van het eiland spoelt dat er een nieuwe doorsteek ontstaat van Noordzee naar Waddenzee. Ik geef het nog een jaar of 5 tot de doorbraak een feit is, waarmee het eiland in een keer weer ca 4 km korter zal worden.

Het steeds langer worden van Schiermonnikoog had ook een onverwachte kant, want een jaar of 20 geleden groeide het eiland zomaar over de grens tussen Friesland en Groningen. Op het kaartje hieronder is te linksboven zien dat het eiland in het jaar 2000 precies tot de grens was gekomen. In de jaren daarna groeide het eiland rustig verder en kwam het oostelijke puntje onder het gezag van Groningen te liggen (zie kaartje rechtsboven).

Vanwege allerlei wet- en regelgeving waar de provincies verantwoordelijk voor zijn, was dat onhandig en daarom werd besloten tot een grenscorrectie (zie linksonder). De nieuwe grens lag er nog maar net, maar ook nu trok het bewegende zand zich hier weinig van aan en enkele jaren later groeide het eiland opnieuw de grens over. Uiteindelijk is de grens voor de zekerheid rond het jaar 2020 maar een flink stuk naar het oosten gelegd (kaartje rechtsonder), zodat het eiland voorlopig verder kan groeien.

Maar waarschijnlijk gaat het zover niet komen, want de bewuste geul aan de zuidkant knaagt ondertussen rustig verder en op niet al te lange termijn zal de oostpunt waarschijnlijk weer afbreken. Bij een eventuele doorbraak zal de oostpunt veranderen in een nieuw eilandje ten oosten van Schiermonnikoog. Het is de vraag wat er dan gebeurt en of de grens dan weer teruggelegd zal worden tot voor de oostpunt van het hoofdeiland. Dat zou dan betekenen dat Friesland weer een beetje kleiner wordt en Groningen het verloren gebied weer terug kan krijgen.