Actuele verwachtingen waterstanden
Het water in de Nederlandse rivieren en delta is altijd in beweging. De hoeveelheid neerslag en smeltwater zorgen ervoor dat de waterstand in de rivieren stijgt of daalt en in de delta en langs de kust zijn het vooral stormen die de waterstanden bepalen. Op deze pagina met actuele verwachtingen schrijf ik iedere week onder de kop Water van de Week een prognose hoe de waterstanden zich op korte termijn ontwikkelen. Als de waterstanden in de rivieren sterk gaan stijgen en er zich een hoogwater ontwikkelt of als er een storm met hoogwater langs de kust op komst is, verschijnen de hoogwaterberichten met een hogere frequentie van eens in de 2 of 3 dagen. Naast de waterverwachtingen probeer ik ook iedere week een onderwerp wat verder uit te diepen in de rubriek Water Inzicht in het tweede deel van het wekelijkse waterbericht.
Ander weertype op komst, vrij veel regen en waterstanden gaan flink stijgen
Het was de afgelopen week nog spannend of de weeromslag er wel zou komen. Het was al snel duidelijk dat het koeler zou worden, maar of er ook genoeg regen zou vallen om het tij te keren voor de droogte en laagwater bleef lange tijd ongewis. Voor iedereen die op een of andere manier afhankelijk is van het water, is er nu toch wel goed nieuws, want de komende week gaat er voldoende regen vallen om de scherpste kantjes ervan af te halen. In het waterbericht leest u de details. Ditmaal geen Water Inzicht.
Water van de week
De langverwachte weeromslag lijkt er toch echt te komen.
Het was de afgelopen week in vergelijking met andere keren lastig om de verwachting voor de waterstanden op te stellen voor de komende 1 tot 2 weken. Dat heeft te maken met de weersverwachting, die de afgelopen dagen nogal sterk wisselde. In de loop van voorbije week liet het doorgaans betrouwbare Europese weermodel voor zondag 16 en maandag 17/8 een regenzone zien boven het midden van het stroomgebied gevolgd door een periode met op veel dagen regen.
Als dat uit zou komen zou maandag al de laagste stand in Nederland bereikt worden en daarna een stijging inzetten. Maar in de loop van de dagen daarna droogde deze verwachting soms weer op, om op een ander moment weer te activeren. Gisteren, zaterdagochtend was de regen voor de rest van de week zelfs grotendeels verdwenen in de verwachting. Andere modellen gaven al meteen minder regen aan, maar die gaven voor later in de week juist weer meer neerslag aan.
Zeker met de voorgeschiedenis in het achterhoofd, waarbij de hoeveelheid regen in de loop van de verwachting steeds weer opdroogde, leek het op een herhaling van zetten en zou het misschien toch weer grotendeels droog blijven. Geen weeromslag dus en daarmee zou de periode van lage waterstanden nog zeker een dag of 10 aan kunnen houden.
Maar afgelopen zaterdagavond was het beeld weer heel anders, met veel meer regen in de verwachting, vooral in Zuid-Duitsland en Zwitserland en ook Nederland kreeg zijn deel. Zondagochtend en -avond bleef deze grote hoeveelheid regen aanwezig in de verwachting en de kans is daarmee erg groot geworden dat er voldoende regen gaat vallen in het stroomgebied om de Rijn weer uit het dal te laten stijgen.
In de komende 10 dagen kan in Nederland tot zo’n 50 mm regen gaan vallen en ook in grote delen van Duitsland valt flink wat regen; in de Middelgebergten lokaal tot 75 mm. De Alpen zijn koploper met mogelijk meer dan 100 mm. Morgen, maandag, valt al veel regen in Zwitserland en Zuid-Duitsland. Op dat water moeten we in Nederland nog wel even wachten, want dat zal ons pas komend weekend bereiken.
Dinsdag kan er in Midden-Duitsland aardig wat regen vallen en vooral woensdag wordt daar een natte dag. Dit water bereikt Nederland al vanaf donderdag. Ook in de Ardennen valt dan regen, wat voor de Maas wat extra water op kan leveren. Donderdag en vrijdag valt er ook weer regen, nu weer in het zuiden van het stroomgebied.
Het weekend verloopt waarschijnlijk vrijwel droog, als een rug van hoge druk over West-Europa naar het oosten trekt. Maar in tegenstelling tot eerdere keren dat er wat regen viel, lijkt dit geen overgang te worden naar een nieuwe lange droge periode. Want vanaf maandag 24/8 staat opnieuw aardig wat regen op het programma voor het zuiden van het stroomgebied, als een nieuw lagedrukgebied vanaf de Oceaan zijn opwachting maakt.
Dit kan uiteraard nog veranderen op deze termijn, maar het is duidelijk dat de nattere dagen vanaf nu de overhand gaan krijgen. De weeromslag naar een natter weertype lijkt er toch echt te gaan komen. Uiteraard moet de regen nog gaan vallen, maar het moet raar lopen wil dit niet het einde inluiden van de huidige laagwaterperiode.
Rijn gaat vanaf donderdag stijgen; komend weekend weer >6,5 m, later mogelijk >7 m
De Rijn is de hele week langzaam verder gedaald met enkele centimeters per dag en bereikte vandaag, zondag, een stand van 6,13 m NAP. De afvoer bedroeg vandaag nog slechts 560 m3/s. Morgen maandag gaat daar nog iets vanaf, maar de 6,1 m zal niet onderschreden worden verwacht ik. In Duitsland zijn zaterdag en zondag al wat buien gevallen en die leveren net voldoende water op om de Rijn niet verder te laten dalen dan 6,12 m en een afvoer van ca 555 m3/s.
Op woensdag kan al wat extra water arriveren wat de stand een paar cm laten stijgen, maar vanaf donderdag gaat de stand pas wat sneller omhoog. Dan arriveert het water van de neerslag die op woensdag gaat vallen in het midden van Duitsland. Op zaterdag kan dan stand de 6,5 m NAP alweer passeren en zondag de 6,6 m NAP. De afvoer kan dan alweer gestegen zijn tot tussen 700 en 750 m3/s. Nog steeds erg laag, maar voldoende om bv het IJsselmeer weer een paar cm te laten stijgen
De eerste dagen na het komend weekend stagneert de stijging en gaat de stand mogelijk weer wat omlaag vanwege de drogere dagen die vanaf komende vrijdag aanbreken. Het ziet er nu naar uit dat het vanaf het begin van de week na volgend weekend opnieuw gaat regenen en als dat uitkomt, kan de stand in de loop van die week verder stijgen naar 7 m NAP. De afvoer kan dan weer stijgen tot rond 900 m3/s en mocht er voldoende regen vallen, dan komt zelfs de 1000 m3/s weer in zicht.
Het is uiteraard nog afwachten of de regen er in zo grote hoeveelheden gaat komen. We zullen nog een paar dagen moeten afwachten tot de eerste neerslagdata uit Duitsland en Zwitserland binnendruppelen.
Maas gaat weer wat stijgen, naar 50, later mogelijk 100 m3/s.
Ik heb er al meerdere keren over geschreven dat het verrassend is dat de Maas de afgelopen droge periode niet verder daalde dan ca 25 tot 30 m3/s. De afgelopen weke was dat ook zo, al ging de afvoer de laatste dagen wel wat naar beneden, naar ca 20 tot 22 m3/s gemiddeld over de dag. Misschien dat de buffers toch bijna zijn uitgeput na allee warmte en droogte. De komende dagen zullen we het zien.
Deze periode zal echter niet heel lang duren want ook in het stroomgebied van de Maas wordt aardig wat regen verwacht. OP dinsdag kan er al wat vallen, maar vooral woensdag kan er 10 tot 20 mm vallen. Dat is voldoende om de Maas wat te laten opveren. Als het om gestaag vallende regen gaat zal de stijging niet zo groot zijn; misschien dat de 50 m3/s dan weer bereikt wordt. Maar als het om buien gaat dan levert dat in de Maas vaak kleine, korte pieken op, die dan korte tijd tot 200 m3/s kunnen stijgen.
Vanaf donderdag volgen weer een paar drogere dagen in het stroomgebied, waardoor de afvoer weer kan dalen tot ca 30 m3/s. Tot het na het weekend weer natter wordt. Maandag en dinsdag kan dan voldoende regen vallen voor een nieuwe en wat verdere stijging en mogelijk dat dan de 100 m3/s weer bereikt kan worden. Of er daarvoor voldoende valt is nu nog niet te zeggen, maar een terugkeer naar een langere droge periode lijkt er voorlopig niet te komen.
Laagwaterbericht. Weeromslag lijkt te komen, maar schoorvoetend
Rijn daalt naar 6,1 m NAP; afvoer nog maar 560 m3/s
De omslag naar een ander weertype zit nog steeds in de verwachtingen en begint vanaf komende zaterdag als de warmte in onze omgeving wordt verdreven door het binnenstromen van koelere lucht. In eerdere berekeningen leek dat op zondag boven Midden-Duitsland flink wat regen op te gaan leveren, maar die verwachting is weer sterk afgeschaald. Het blijft nu op zondag bij een aantal buien en die gaan de Rijn nog maar weinig water opleveren.
In Zuid-Duitsland en Zwitserland worden op zondag en maandag meer buien verwacht, maar dat water is nog die hele week onderweg en bereikt Nederland pas aan het eind van de week. Maar er is voor de gebruikers van het rivierwater in Nederland ook goed nieuws, want het oppermachtige hogedrukgebied dat zo lang het weer bepaalde, lijkt niet terug te keren en lagedrukgebieden gaan vanaf de tweede helft van volgende week het weer bepalen en voor meer regen zorgen in het stroomgebied.
Hoeveel regen dat oplevert is op deze termijn nog niet te zeggen. De uitkomsten van de verschillende berekeningen en tussen de verschillende modellen wisselen nogal, maar het moet raar lopen wil er helemaal geen regen vallen. Die regen wordt pas vanaf donderdag of vrijdag verwacht in het duurt dan nog tot in het weekend van 22/23 augustus voordat we daar in Nederland iets van merken.
Er zijn zelfs verwachtingen die later in de volgende week de grens tussen koele lucht uit het noorden en warme lucht vanuit het zuiden boven Duitsland positioneren en dat zou dan zelfs in korte tijd veel regen op kunnen leveren. Voorlopig zullen we daar maar niet te veel waarde aan hechten, maar wel interessant om te blijven volgen. Ooit moet de overgang komen naar een veel natter weertype en misschien is deze verwachting de kanarie in de kolenmijn.
De Rijn is de afgelopen dagen langzaam verder gedaald met de verwachte ca. 2 cm per dag en inmiddels is de stand bij Lobith tot onder de 6,2 m NAP gezakt. De afvoer bedraagt nog maar 585 m3/s; al 35 m3/s onder de tot dit jaar laagste afvoer uit 1947. De komende dagen zet die daling door met ongeveer dezelfde snelheid. De buien van komend weekend brengen onvoldoende water voor een stijging en waarschijnlijk zet de daling daarom ook na het weekend nog door.
Het dieptepunt dat ik voor komende maandag had verwacht, komt er wel, maar omdat er weinig regen valt, stijgt de river daarna nog niet meteen. Of een paar buien moeten op zondag en maandag net het stroomafwaartse deel van de Rijn in Duitsland weten te vinden. Uitgaande van weinig regen in de komende dagen ga ik ervan uit dat de waterstand daalt tot ca 6,1 m NAP op maandag 17/8. De afvoer is dan gedaald tot nog maar 560 m3/s.
Omdat er maar weinig regen wordt verwacht in de eerste dagen van de komende week verwacht ik geen stijgeing, maar een ongeveer stabiele lage stand die enkele dagen aanhoudt t/m woensdag of donderdag in die week. Daarna kan het extra water van de regen die in het komend weekend in Zuid-Duitsland is gevallen ons bereiken en gaat de stand iets omhoog.
Voorlopig lijkt dat niet meer dan 1 of 2 decimeter te zijn, maar als de regenval in de rest van Duitsland in het midden van de volgende week toch wat forser uitvalt, dan zou al vanaf het eind van de week de stand iets verder kunnen stijgen. Veel meer dan 6,5 m NAP verwacht ik echter niet. Pas vanaf het begin van de week na volgend weekend (vanaf 24/8) is een wat verdere stijging mogelijk. Dit is dan gebaseerd op de sterkere regenval die wordt verwacht vanaf 21/8.
Samengevat: eerst daalt de stand nog 4 dagen naar ca 6,1 m NAP op 17/8, daarna 3 tot 4 dagen stabiel op dit niveau en daarna een voorzichtige stijging van enkele decimeters (bij weinig neerslag vanaf komend weekend) tot een halve meter (bij wat meer neerslag). Vanaf 24/8 zou een wat verdere stijging kunnen volgen, maar dan moet het volgende week wel flink gaan regenen, anders blijft de stand weer steken bij ca 6,5 m NAP.
Laagwaterbericht; kans op hogere stand Rijn vanaf begin volgende week neemt toe
Een korte update van de situatie in de Rijn en de verwachting voor de komende 2 weken
Deze hele week blijft het droog en dalen de waterstanden langzaam verder, maar na het weekend is de kans nu groot dat er voldoende regen gaat vallen om de riverafvoer te laten stijgen. Er was de afgelopen 2 dagen een heel klein beetje extra water onderweg, maar dat heeft de stand bij Lobith hoogstens even gestabiliseerd op 6,27 tot 6,28 m. De afvoer was gezakt tot een historisch lage 615 m3/s. Deze stand en afvoer houden vandaag nog aan, maar vanaf morgen gaat de daling weer verder.
Stroomopwaarts van Nederland zakt de afvoer de komende dagen gemiddeld met zo'n 5 m3/s, maar de eerste dagen nog iets sneller. Dat betekent dat de stand bij Lobith vanaf morgen met zo'n 2 cm per dag verder daalt. Deze daling houdt aan tot in ieder geval het komend weekend en ik verwacht dat de stand al vanaf donderdag of vrijdag onder de 6,2 m NAP zakt. De afvoer kan woensdag of donderdag onder de 600 m3/s zakken; dus een aanscherping van het afvoerrecord van een paar degen geleden. Op zondag 16 en maandag 17/8 kan de stand tot ca 6,15 m NAP zijn gezakt en de afvoer tot 575 m3/s. Nog iets lager dan waar ik zondag vanuit ging.
Langzamerhand neemt de zekerheid toe dat het vanaf het weekend tot een weeromslag komt in het stroomgebied. Nederland lijkt de dans nog even te ontspringen, hier blijft het nog wat langer droog, maar stroomopwaarts in Duitsland, Frankrijk en Zwitserland kan vanaf zaterdag 16 augustus al regen gaan vallen. Op zondag en ook maandag worden meteen aardig grote hoeveelheden verwacht, voldoende voor een stijging van de Rijn in Nederland vanaf dinsdag 18/8.
Het is nog steeds geen heel overtuigende weeromslag. Het wordt in eerste instantie veroorzaakt door een lagedrukgebied dat ten zuiden van Nederland over Frankrijk naar het oosten trekt. Ondertussen blijft de Atlantische Oceaan nog op slot door een groot hogedrukgebied dat daar ligt. Het is de vraag hoeveel vocht het lagedrukgebied kan oppikken boven het opgedroogde continent om nog veel regenval te initiëren.
Na twee natte dagen wordt het vanaf volgende week dinsdag weer voor enkele dagen droog. Een paar dagen later kan zich een volgend lagedrukgebied ontwikkelen boven West-Europa en vanaf 21 augustus zou er dan opnieuw regen kunnen gaan vallen. Op dat moment lijkt het hogedrukgebied op de Atlantische oceaan wat minder uitgesproken, waardoor de baan van lagedrukgebieden vanaf de oceaan wat zuidelijker kunnen komen te liggen. Daarmee kunnen dan regengebieden worden aangevoerd, die in de tijd daarna voor een duidelijk natter weertype gaan zorgen.
Dit is vanaf nu gerekend nog ruim anderhalve week vooruit en daarom nog onzeker; misschien dat het hogedrukgebied toch nog sterker blijkt te zijn, dan waar het Europese weermodel nu vanuit gaat. Voorlopig moeten we eerst de verwachting vanaf komend weekend goed in de gaten houden, want die zou de eerste langverwachte regen kunnen brengen
Nog een week dalende waterstanden; vanaf 17 of 18/8 misschien een omslag
De kans op een weeromslag vanaf volgend weekend is nog steeds aanwezig, maar het is nog geen gelopen race. Het lijkt in ieder geval geen overgang naar een langdurig natter weertype, dus we zullen voorlopig rekening moeten houden met lage tot zeer lage rivierafvoeren. Vooral de Rijn is op weg naar een nieuwe recordlaagste stand. In het waterbericht leest u de details.
In de rubriek Water Inzicht volgen we het water naar het IJsselmeer, dat in tijden van droogte een belangrijke rol speelt voor de watervoorziening van het noorden van Nederland. Wat komt daarvan terecht nu de situatie zo extreem is; met zowel een lage riverafvoer als zeer droge omstandigheden in Nederland.
Water van de week
Komende week nog zo goed als droog, vanaf het weekend kans op een omslag
De invloed van hogedrukgebieden op het weer in vrijwel heel Europa blijft onverminderd groot. Ze liggen veelal ten westen van ons en blokkeren zo de doortocht van lagedrukgebieden vanaf de Atlantische Oceaan in onze richting. Het continent droogt daardoor steeds verder op en de lagedrukgebieden die door de warmte soms boven Frankrijk en Spanje ontstaan leveren daardoor ook maar weinig neerslag op. Ondertussen is de temperatuur van de zeeën ten westen van Europa hoger dan ooit, dus als de wind komende maanden wel naar het westen gaat draaien, kan dat vanwege de toegenomen verdamping van zeewater extra veel regen op gaan leveren.
Tot en met zaterdag ligt een uitloper van het Atlantische hogedrukgebied dicht bij ons in de buurt waardoor het warm tot zeer warm is en droog. Alleen in de Alpen vallen bijna ieder dag enkele buien, maar die leveren voor de Rijn niet heel veel op; in ieder geval geen stijging van de afvoer. Vanaf volgende week zaterdag kan een lagedrukgebied dat boven het continent is ontstaan voor een toename van de buiigheid zorgen. Dit is de afgelopen weken vaker gebeurd en toen leverde dat niet veel regen op, maar dit maal lijkt er toch een meer serieuze omslag aan te komen.
Van zaterdag t/m maandag zijn er flinke neerslagsignalen boven het oosten van Frankrijk, het midden en zuiden van Duitsland en Zwitserland. Als dit uitkomt dan levert dat in iedere geval voor de Rijn aardig wat extra water op. Deze omslag is al een paar dagen zichtbaar in de modellen, maar ik ben er nog niet gerust op dat het er ook daadwerkelijk van gaat komen. Iedere nieuwe verwachting ziet er de afgelopen dagen weer anders uit en we zullen nog een paar dagen moeten afwachten of dit signaal standhoudt. In de laatste verwachting blijft de meeste neerlag trouwens ten zuiden van Nederland, waardoor de droogte hier nog langer aanhoudt, maar dat kan in latere verwachtingen ook nog wijzigen.
Ook in de week na het volgend weekend geeft de modelverwachting op veel dagen aan dat er regen in het stroomgebied kan gaan vallen en ook Nederland is dan aan de beurt. Op zich is dat een goed teken, want bij eerdere weeromslagen die werden aangekondigd, werd het na 1 of 2 nattere dagen in de verwachting altijd weer voor langere tijd droog. En als die dagen dan dichterbij kwamen droogde de verwachting bijna helemaal op. Misschien dat de weeromslag er nu wel een keer van komt. In de loop van de komende week zal ik zo nu en dan een update geven, of via een laagwaterbericht of via bluesky: @waterpeilen.bsky.social
Rijn daalt hele week langzaam verder naar 6,2 m NAP. Pas vanaf 18/8 misschien weer stijgend.
De Rijn bereikte aan het begin van de week bij Lobith een voorlopig laagste stand van 6,34 m NAP op 3/8. Daarna volgde een minimale stijging naar 6,4 m vanwege een beetje extra water dat buien een dag of 3 eerder in Midden-Duitsland hadden gebracht. Toen dat water gepasseerd was, volgde een nieuwe daling en ditmaal nog wat verder. Vanmorgen werd een nieuwe record laagste stand bereikt van 6,27 m NAP. De afvoer daalde tot ca 615 m3/s en daarmee is ook het bijna 80 jaar oude afvoerrecord uit 1947 verbroken; dat bedroeg 620 m3/s. Zo weinig water voerde de Rijn nog niet eerder af sinds het begin van de metingen in 1901.
Sinds vanmiddag is de stand weer iets gaan stijgen vanwege wat extra water dat bijna een week geleden vanuit Zwitserland op weg is gegaan. Het is maar weinig en de stand stijgt hoogstens tot 6,32 m NAP op dinsdag. Daarna zet een nieuwe daling in die tot en met het weekend duurt want er wordt geen regen verwacht in het stroomgebied. Eerder dacht ik dat de Rijn niet verder kon dalen dan een soort van basisniveau dat rond 650 m3/s, maar nu de droogte zo lang aanhoudt, zakt de stand toch nog verder, zei het minimaal.
Vanaf dinsdag verwacht ik dat er iedere dag zo’n 1 tot 2 cm van de stand afgaat. Op zondag 16/8 wordt dan de 6,2 m NAP bereikt en op maandag zakt de Rijn daar misschien nog iets onder. De iets gestegen afvoer bedraagt aanstaande dinsdag ca 630 m3/s en daalt de dagen daarna gemiddeld met zo’n 5 m3/s per dag tot ca 590 m3/s op zondag. Het vorige record uit 1947 wordt dus ruim onderschreden en misschien dat de afvoer op maandag 17/8 nog wat lager uitkomt.
Ik vrees voor de binnenvaart op de Waal en de IJssel, want de stand is dan nog bijna 20 cm lager dan aan het begin van de afgelopen week en toen was scheepvaart al bijna niet meer mogelijk. Ook drogen uiterwaarden nog verder uit en vallen de meeste ondiepe wateren droog met veel vissterfte tot gevolg. Woningen in het rivierengebied krijgen te maken met extreem lage grondwaterstanden; wat de kans op scheuren in funderingen zal vergroten. In het westen van Nederland zal het terugdringen van zoutwater nog lastiger worden. Dit water dringt via de open Nieuwe Waterweg het Benedenriviergebied in, maar ook via sluizen waar binnenwater aan zeewater grenst. Deze verzilting maakt het onmogelijk voor waterschappen en drinkwaterbedrijven om daar nog water in te nemen. .
17 of 18 augustus lijkt nu de dag te worden dat de waterstand zijn dieptepunt bereikt, mits de weeromslag er daadwerkelijk komt. Nog een slag om de arm dus; halverwege de komende week is daar meer over te zeggen. Als er regen gaat vallen vanaf 17 augustus, dan komt het eerste water, als het noordelijk valt in Duitsland, vanaf 18 augustus aan en bij meer zuidelijke regenval wordt dat 19 augustus. Mochten de hoeveelheden regen die nu verwacht worden daadwerkelijk gaan vallen, dan kan de Rijn weer vrij snel enkele decimeters gaan stijgen. Voor een substantiële stijging is echter veel meer water nodig dan nu wordt verwacht.
Maasafvoer stabiel rond 25 m3/s
Het blijft voor mij een beetje een raadsel hoe de Maasafvoer zo stabiel kan blijven. 25 m3/s is uiteraard zeer laag, maar dat is het nu al meerdere weken en je zou na zo’n lange droge periode verwachten dat het verder zou dalen. In andere jaren met een lage afvoer was 25 m3/s vaak ook het minimum, maar dan duurde de droogte nooit zo lang en viel deze ook niet midden in de zomer bij zo extreem hoge temperaturen.
Alleen de zomer van 1976 was extremer, maar dat was voordat er afspraken waren tussen Nederland en België over de waterverdeling over de kanalen tussen Luik en Maastricht. En dat was voordat er stuwmeren in de Ardennen zijn aangelegd om de Maas extra te voeden.
Het huidige afvoerverloop laat zien dat deze afspraken goed werken, want de verdeling over de kanalen verloopt goed en de Maas zakt niet verder onderuit. Voor de komende week is het waarschijnlijk dat dit beeld zich voortzet. Tot en met het volgend weekend blijft de afvoer dan schommelen rond de 25 m3/s. Een stijging volgt pas als er weer regen valt en dat wordt op zijn vroegst verwacht vanaf 17 of 18 augustus.
Water Inzicht
Hoe staat het ervoor met onze nationale regenton.
Het IJsselmeergebied is een enorm groot zoetwatermeer; het beslaatt bijna 5% van het oppervlak van Nederland. Het IJsselmeer zelf omvat hiervan 1.133 km2 en het Markermeer 700 km2. Als we ook de Veluwerandmeren nog meetellen, die er mee in verbinding staan dan bedraagt het totale oppervlak van het Blauwe Hart ca 1900 km2. Gemiddeld zijn deze meren niet dieper dan ca 3 m, maar vanwege de grote oppervlakte ligt er een enorme hoeveelheid zoetwater in opgeslagen en daarom wordt het ook wel onze nationale regenton genoemd. Deze naam is echter niet helemaal juist want we gebruiken het gebied namelijk niet echt als een regenton.
Bij een regenton zou je verwachten dat het peil daarin langzaam zakt als het langdurig droog is en dat je het kan gebruiken zolang de bodem nog niet in zicht is. Maar het IJsselmeerwater gebruiken we anders en hier doen we er juist veel aan om te voorkomen dat het peil uitzakt. En mocht er een te ver uitzakkend peil dreigen, dan is de realiteit ook dat de toevoer naar de gebruikers al snel wordt beperkt om het peil maar niet te veel te laten zakken. In feite gebruiken we vooral het laagje water dat iedere dag opnieuw door de rivier (de IJssel) naar het meer wordt gevoerd. Dit schijfje water bedraagt bij een ongeveer gemiddelde IJsselafvoer ongeveer 1 cm. Dat lijkt niet veel, maar in gemiddelde omstandigheden is dat toch ruim voldoende om in de behoefte te voorzien.
Die gebruikers vinden we in de provincies rondom het meer. Zo neemt Noord-Holland om in haar waterverbruik te voorzien in tijden van droogte zo’n 30 tot 35 m3/s in en Friesland, Groningen en Drenthe samen zo’n 80 tot 100 m3/s. Omgerekend in een schijfje water is dat ca 6 mm vanaf het hele oppervlak per dag. Er wordt ook nog water ingelaten voor drinkwater, maar dat is een bescheiden hoeveelheid van slechts 3 m3/s. Ook het werkelijke verbruik van de landbouw, de industrie en het nat houden van natuurgebieden in deze provincies is trouwens maar een fractie van de hierboven genoemde volumes. Verreweg het meeste water is namelijk nodig om de kanalen en sloten in deze provincies door te spoelen om verzilting tegen te gaan en om het peil te handhaven.
Zolang de IJssel dus een schijfje van iets meer dan 0,5 cm aanvoert zou er voldoende water moeten zijn voor de gebruikers, maar er is een addertje onder het gras en dat is de verdamping. De regenton heeft namelijk een enorm groot oppervlak en dat betekent dat er op warme dagen erg veel water verdampt. Op warme, zonnige dagen kan dat oplopen tot meer dan 5 mm. Daarmee ziet de balans voor het IJsselmeer er ineens veel ongunstiger uit, want om ook in de verdamping te kunnen voorzien is al een schijfje van ruim 1 cm water nodig om in alle behoeften te voorzien. In droge tijden zoals we nu meemaken is de aanvoer van de IJssel echter veel kleiner en ontstaat er een tekort.
In een aantal grafieken heb ik het verhaal van het IJsselmeer van deze zomer in beeld gebracht; te beginnen met een grafiek van de wateraanvoer. Deze bestaat voor het grootste deel uit water van de IJssel (lichtblauw in de grafiek) en een klein beetje van de Overijsselse Vecht (groen). Deze laatste voerde in de eerste maanden van het zomerhalfjaar nog aardig wat water aan maar is de laatste 1,5 maand teruggevallen tot nog maar 1,5 tot 2 m3/s. In de IJssel monden ook kanalen uit zoals het Twentekanaal, waarlangs, als het veel regent in Overijssel en Drenthe, water wordt afgevoerd naar de IJssel (donkerblauw). Maar als het droog is kan het kanaal ook gebruikt worden om juist rivierwater aan te voeren naar de hogere zandgronden. Vooral de laatste anderhalve maand is er veel rivierwater aan de IJssel onttrokken (oranje) om de kanalen op peil te houden.
Afvoer naar IJsselmeer.jpg
In grote lijnen zien we dat de afvoer het hele zomerhalfjaar al gestaag daalt. Begin maart was er nog een klein hoogwatertje en was de afvoer nog hoger dan 500 m3/s, maar daarna is de afvoer almaar gedaald en waren er hoogstens kleine oplevingen als de Rijn even wat meer water aanvoerde. Ondertussen bedraagt de hoeveelheid water die in het IJsselmeer aankomt nog maar net iets meer dan 100 m3/s en dat is minder dan het ooit geweest is. Aan de rechterkant van de grafiek is de dikte van de waterschijf aangegeven die deze hoeveelheid voor het hele IJsselmeergebied oplevert.
In maart was dat nog ruim 2 cm per dag, maar op dit moment is dat nog maar iets meer dan 5 mm en zoals we hierboven zagen is dat te weinig om in alle behoeften te voorzien. De behoefte van de gebruikers bedraagt, als er ook veel water verdampt, ruim 10 mm en als we in de grafiek teruggaan in de tijd, dan zien we dat de IJssel ongeveer vanaf half juni onder die waarde is gezakt.
De rivierafvoer is niet de enige bron van water want ook de neerslag levert op het meer een schijfje water op. In een gemiddelde maand valt er in de zomer zo'n 8 tot 10 cm regen en omgerekend per dag is dat een laagje water van zo’n 3 mm. In de volgende grafiek is de aanvoer van rivierwater (groene lijn) en regenwater (de blauwe kolommen) afgebeeld. De rivier afvoer is hier ook weergegeven als een schijfje water (in millimeters).
Waterbalans IJsselmeergebied.jpg
Op een natte dag, zoals bv 19 juni, zie we dat de aanvoer van rivierwater ca 11 mm water bovenop het IJsselmeerpeil bracht, terwijl de regen voor bijna 15 mm zorgde. Dat was op die dag ruim voldoende om in de behoefte van de noordelijke provincies te voorzien, maar zoals we kunnen zien was dat een van de laatste dagen, want vanaf eind juni is het vrijwel droog gebleven en is ook de aanvoer van rivierwater tot onder de 10 mm per dag gezakt. Met oranje kolommen is onder de nullijn ook de verdamping weergegeven. Dit is trouwens niet de werkelijke verdamping van het meerpeil zelf want die wordt niet gemeten maar de verdamping op het land zoals die door nabijgelegen KNMI-meetstations wordt geregistreerd.
Over het algemeen is de verdamping van het wateroppervlak wat groter, maar het geeft een goede indicatie van de perioden dat er veel water door verdamping verdween. Als we het zomerhalfjaar langsgaan, dan is er vanaf 1 april een eerste droge periode. Ook de IJsselafvoer daalde toen en de verdamping, die eerst nog beperkt was, nam langzaam toe. Vanaf 10 mei ongeveer werd het natter en vertraagde ook de daling van de IJsselafvoer. Wel beleef de verdamping vrij groot omdat het warm was. De effectieve aanvoer van water was daardoor toch niet zo groot.
Vanaf eind juni breekt dan de huidige zeer extreme periode aan met een combinatie van nauwelijks neerslag, veel verdamping en een sterk afnemende IJsselafvoer. Met de rode stippellijn is de effectieve hoeveelheid water weergegeven die beschikbaar is. Die is inmiddels gedaald tot nog maar een paar mm per dag, terwijl de gebruikers onder deze droge omstandigheden minstens 6 mm, en liefst nog meer, water willen innemen.
In de derde en laatste grafiek heb ik weergegeven hoe het IJsselmeer peil zich heeft ontwikkeld onder invloed van de uitzonderlijke omstandigheden van dit jaar. In oranje is het gemiddelde peil van het IJsselmeer weergegeven en in groen dat van het Markermeer, dat vanuit het IJsselmeer wordt gevoed. Bovenaan de grafiek heb ik de aanvoer van water (rivier en neerslag) weergegeven (blauwe kolommen). Ook is de effectieve aanvoer weergegeven (rode kolommen), waarbij rekening is gehouden met de verdamping. NB dit is dus de verdamping op landstations rondom de meren. De verdamping van het wateroppervlak is nog wat hoger.
peilverloop vanaf 1 maart.jpg
In het peilverloop zijn een aantal periodes te herkennen die ik met grijze strepen heb weergegeven. Helemaal aan het begin zien we nog laatste restje van het winterpeil. In het winterhalfjaar is het streefpeil van IJsselmeer en Markermeer 40 cm onder NAP; dus relatief laag; dit om perioden van hoge rivierafvoer op te kunnen vangen zonder al te grote peilschommelingen. Vanaf begin maart (bij het Markermeer wat later) wordt het peil opgezet naar een voorjaarsniveau van 10 cm onder NAP. Er was dit jaar op dat moment ook net een vrij hoge rivierafvoer en daarom schoot het niveau wat hoger door naar ongeveer 6 cm onder NAP.
Een paar weken later wordt het peil volgens het peilbesluit weer wat verlaagd naar het zomerstreefpeil. Dit bedraagt 20 cm onder NAP, maar zoals de grafiek laat zien is dat dit jaar niet bereikt. De Rijnafvoer was in die periode al vrij laag en waarschijnlijk hebben de waterbeheerders gemeend om het peil meteen al iets hoger te houden als extra buffer voor droge tijden. Dit kan trouwens volgens het peilbesluit. De hele periode tot begin juni schommelde het peil tussen 10 en 15 cm onder NAP. De dagen dat er veel regen viel zijn te herkennen omdat het peil dan wat extra steeg. In die tijd werd er ook nog water uitgelaten naar het IJsselmeer want het schrijfje water dat dagelijks aan het meerpeil werd toegevoegd, bedroeg ruim 1,5 cm. Ruim voldoende voor alle gebruikers en zeker de helft daarvan zal zijn afgevoerd naar de Waddenzee.
Vanaf half juni werd duidelijk dat de zomer wel eens heel uitzonderlijk zou kunnen gaan verlopen. De Rijnafvoer was toen al maandenlang laag, het smeltwater uit de Alpen was zo goed als op en weermodellen gaven aan dat het langdurig droog en ook zeer warm zou worden. Voor dit soort situaties is in het peilbesluit afgesproken dat het zomerpiel extra verhoogd kan worden naar 10 cm onder NAP. Dit gebeurde rond 20 juni maar net op dat moment waren er ook wat natte dagen zodat zelfs een peil van 5 cm onder NAP werd bereikt. Ook het Markermeer volgde dit peilverloop.
De periode daarna werd, zoals we allemaal hebben kunnen ervaren, inderdaad zeer warm en langdurig droog. De Rijn daalde naar afvoeren die nog nooit eerder waren voorgekomen. De aanvoer daalde tot nog maar 6 mm per dag en was onvoldoende om het watergebruik en de verdamping (samen meer dan 10 mm) te compenseren. Het gevolg is dat het peil de laatste weken snel is gaan dalen en naarmate de aanvoer verder afnam nam de snelheid van deze daling ook nog eens verder toe. Sinds eind juni is het peil van beide meren ca 20 cm gezakt. Verdeeld over ca 40 dagen is dat een daling van ca 5 mm per dag.
Dankzij het extra hoog opzetten van het peil in de laatste week van juni werd voorkomen dat het peil nu al ver onder het zomer-streefpeil zou zijn gezakt. Dat is namelijk wel de wens van de waterbeheerder om daar in de zomer onder te komen, ook al is er water genoeg in het meer. In de winter staat het peil zelfs altijd op 40 cm onder NAP en vanaf september mag het peil daar alweer wel naar toe dalen. We kiezen er nu voor om het peil in de zomer extra op te zetten om te voorkomen dat het onder -20 cm uitzakt, maar we zouden het misschien ook verder kunnen laten uitzakken zonder peilopzet.
Er breekt trouwens nog wel een spannende week aan voor het meer, want het blijft nog zeker een hele week droog en misschien nog wel langer. Voordat extra IJsselwater het meer zou kunnen bereiken duurt misschien nog wel 14 dagen. Als we uitgaan van de huidige daalsnelheid van ca 5 mm per dag, dan zal het meer tegen die tijd tot rond de -30 cm zijn gezakt. Dat is 10 cm onder het zomerpeil, maar nog altijd 10 cm boven het winter-streefpeil, dus ook dan nog geen situatie waar het IJsselmeersysteem niet bekend mee is.
Laagwaterbericht; nog zeker 1 tot 1,5 week droog in het stroomgebied, daarna mogelijk een weeromslag
In mijn berichten heb ik al vaak geschreven over de weeromslag die er toch een keer moet komen. De kansen daarop zijn de afgelopen dagen wat groter groter geworden, maar het is nog geen gelopen race. Ook het KNMI noemt het in de bespreking van de meerdaagse verwachting, maar geeft ook nog geen zekerheid. Voordat het zover is, wordt nauwelijks regen verwacht, op enkele buien na in de Alpen.
De droogte in Nederland als gevolg van grote neerslagtekort (de som van verdamping en neerslag) zal daardoor nog verder toenemen en dicht in de buurt komen van het tot nu toe droogste jaar uit de meetgeschiedenis: 1976. Het jaar 2018 is al gepasseerd. Verderop in de stroomgebieden is de neerslagbalans nog negatiever omdat daar in mei en juni ook weinig regen is gevallen. Nederland behoorde toen tot de uitzonderingen omdat hier wel de normale hoeveelheid regen viel.
Sindsdien is een hogedrukgebied de hoofdrolspeler geworden in ons weerbeeld en hoe ver we in de weerkaarten ook vooruit kijken, steeds zien we weer nieuwe exemplaren opdoemen ten westen van ons. Dit patroon is zo hardnekkig dat het de vraag is hoe het ooit verstoord kan worden. In andere jaren is er vanaf nu nog wel eens een tropische storm die vanaf de Amerikaanse Oostkust hierheen beweegt en het weerpatroon wat opschudt, maar het is daar tot nu toe uiterst rustig en er wordt voorlopig ook niets verwacht..
De stroomgebieden staat dus nog zeker één tot anderhalve week droog weer te wachten en langzaam dalende standen. De situatie ziet er nu als volgt uit. Na de laagste stand van de Rijn afgelopen maandag (6,34 m en een afvoer van ca 640 m3/s) is de stand enkele centimeters gestegen tot 6,4 m op donderdag. Dit extra water was afkomstig van enkele buien die een dag of 3 geleden in het stroomgebied vielen. Soms waren dat best wel stevige buien, maar het laat zien hoe weinig dat oplevert voor een zo grote rivier als de Rijn.
Inmiddels is de stand weer gaan dalen en bedraagt nu ca 6,36 m NAP. Vannacht of morgen zakt de stand dan onder de recordstand van enkele dagen geleden en bereikt op zondag een stand van ca 6,28 m NAP (afvoer ca 615 m3/s). Daarna stagneert de daling even of gaat een paar centimeter omhoog naar ca 6,32 m NAP (afvoer 625 m3/s) als gedurende een paar dagen een klein beetje extra water uit Zwitserland arriveert.
In Zwitserland vallen de komende dagen ook zo nu en dan nog buien, maar de hoeveelheden water die daaruit vallen zijn niet groot en het meeste valt ‘achter’ de grote Alpenmeren en wordt daarin gebufferd, zodat het nauwelijks extra water oplevert voor de Rijn in Duitsland. In de rest van het stroomgebied wordt t/m volgend weekend geen regen verwacht en dat betekent dat de stand vanaf medio volgende week (de stand bedraagt dan ca 6,3 m NAP) verder gaat dalen.
Het gaat niet snel, met ca 2 cm per dag, maar het betekent wel dat de stand in het wekend van 15 en 16 augustus de 6,2 m NAP kan bereiken. De afvoer is dan tot ca 590 m3/s gezakt en daarmee ruim onder de recordwaarde van november 1947. Zoals het er nu naar uitziet kan er vanaf 17 augustus mogelijk weer wat regen gaan vallen. Dat zou een voorzichtige omslag kunnen betekenen want ook de dagen daarna blijft er wat regen in de verwachting. Echt overtuigend is het echter nog niet en misschien dat het tot nu toe oppermachtige hogedrukgebied ook dan wederom de Atlantische lagedrukgebieden verder naar het noorden weet te duwen.
Mocht die omslag er wel komen, dan duurt het nog tot 20 augustus voordat daar bij Lobith iets van te merken is. Tegen die tijd verwacht ik dat de stand tot rond de 6,15 m NAP kan zijn gezakt en de afvoer tot 580 m3/s. Dat is nog ca 20 cm minder water in de rivier dan de huidige stand en zo weinig dat alle functies, die van het Rijnwater afhankelijk zijn, de broekriem nog verder zullen moeten aantrekken.
Een volgend bericht kunt u zoals gewoonlijk verwachten op zondag.
