U bent hier

Droge week en dalende waterstanden

Aan de regenrijke periode is een eind gekomen en hogedrukgebieden nemen het weer over. De komende week en waarschijnlijk nog wel wat langer wordt geen neerslag verwacht in de stroomgebieden. In de Rijn is nog een golfje onderweg vanuit Zwitserland dat morgen bij Lobith aankomt, daarna zet de daling in. In het stroomgebied van de Maas is al wat langer weinig regen gevallen en daar blijft de afvoer langzaam dalen. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek water Inzicht een terugblik op het bijzondere golfje in de Rijn dat ontstond in een van de uithoeken van het stroomgebied en een week nodig had om Lobith te bereiken.

water van de week

Hoge druk bepaalt deze week het weer

Hete weerbericht voor de komende week is eenvoudig. Een hogedrukgebied heeft post gevat boven Centraal Europa en blijft daar voorlopig liggen. De stroming boven onze omgeving is zuidelijk en voert warme lucht aan voor de tijd van het jaar. Regengebieden volgen een zuidelijkere koers via de Middellandse Zee en in de stroomgebieden hoeven we deze week niet op neerslag te rekenen. 

Pas na het volgend weekend is het hogedrukgebied zover naar het oosten opgeschoven dat een ander weertype het zou kunnen overnemen. De grootste kans is dan weggelegd voor een wat wisselvalliger weertype onder invloed van een meer westelijke luchtstroming.  Het is nog onduidelijk in hoeverre lagedrukgebieden dichtbij kunnen komen, want het Azoren-hogedrukgebied zou tegen die tijd ook een nieuwe uitloper kunnen vormen tot over onze omgeving. 

Voorlopig blijft het dus een week droog en de kans is groot dat het nog wel wat langer duurt. een nieuwe natte periode, zoals we achter de rug hebben, lijkt er voorlopig niet in te zitten.

Rijn bereikt morgen zijn hoogste stand, daarna lange tijd dalend

De natte periode die op donderdag 24 augustus begon heeft niet zo heel lang geduurd, maar heeft wel een opvallend zomergolfje opgeleverd. Het begon met buiig weer in het midden en zuiden van het stroomgebied, waar de meeste zijrivieren van de Rijn wat extra water door te verwerken kregen. Daarna volgden in het weekend enkele dagen met zware regenval in de Alpen en het zuidoosten van Duitsland, wat een hoogwatergolfje opleverde in Zwitserland, waarvan de hoogste stand nu bijna bij ons is aangekomen.

Afgelopen vrijdag trok er tenslotte nog een regenzone over het zuiden van Nederland en het aangrenzende deel van Duitsland, waar enkele Noord-Duitse zijrivieren nog wat extra water door ontvingen. Inmiddels is het overal al enkele dagen droog en dat blijft zo tot na het volgend weekend. Mogelijk dat er vanwege de warmte later in de week lokaal een bui ontstaat, maar de kans daarop is klein en het zal weinig extra water opleveren voor de Rijn.

Vorig weekend lage er een lagedrukgebied bij de Golf van Genua die langdurig warme vochtige lucht richting in noordoostelijke richting stuurde. De meeste regen viel tegen de zuidrand van de Alpen (nabij Milaan), waar soms meer dan 300 mm regen viel. Ook het oosten van Zwitserland kreeg veel regen te verwerken en daar viel tot ca 200 mm. Dit gebied watert deels via de Inn af op de Donau, maar hier ontspringt ook de Boven-Rijn en die steeg ook heel sterk. 

De regen reikte over het westen van Oostenrijk tot aan het zuiden van Duitsland en ook daar viel lokaal nog veel regen. Toen het lagedrukgebied verder naar het oosten trok, was er aan de noordkant van de Alpen nog even sprake een noordelijke luchtstroming, waardoor ook de nadere deelstroomgebieden van de Rijn (Aare en Reuss) nog flink wat water te verwerken kregen. Hier ging de regen boven de 2000 m al snel over in sneeuw, zodat de Alpentoppen al vroeg dit jaar getrakteerd werd op een sneeuwdekje. Vanwege het warme weer de komende dagen zal dat sneeuwdek ook weer snel verdwijnen.

Al het water tezamen leverde een hoogwatergolfje op in Zwitserland dat op dinsdag bij Basel een hoogste afvoer bereikte van ca 2.400 m3/s. Onderweg naar het noorden leverde de zijrivieren van de Rijn ook nog wat water aan, maar opvallend genoeg leverde dat geen verdere stijging op van de golf. De golf zakte zelfs langzaam wat in en kwam, ondanks de aanvoer vanuit de zijrivieren, met een afvoer van ca 2.100 m3/s aan bij Koblenz.

Dankzij de regen die vrijdag in het meest stroomafwaartse deel viel steeg de afvoer daarna toch nog een beetje en zal uiteindelijk iets boven de 2.300 m3/s bij Lobith aankomen. De afvoer is dan ca 1.000 m3/s hoger dan een week geleden. De waterstand zal, als de piek maandagochtend 4/9 passeert, rond de 9,4 m (NAP) uitkomen, dat is bijna 1,7 m hoger dan een week geleden. Voor deze tijd van het jaar is dat een bijzondere stijging. want in de meeste jaren daalt de afvoer in deze tijd van het jaar. 

Als de piek maandag voorbij is, gaan waterstand en afvoer weer snel dalen. Op woensdag verwacht ik dat de waterstand weer onder de 9 m zakt (afvoer weer onder de 2.000 m3/s) en op de 9e of 10e september weer onder de 8,5 m (1.600 m3/s). Daarna zal de daling iets langzamer gaan verlopen, maar zeer waarschijnlijk wordt ook de 8 m (afvoer 1.350 m3/s) nog wel bereikt voordat er opnieuw regen gaat komen. Dat gebeurt dan waarschijnlijk in de tweede helft van de week na het volgend weekend (rond 14 september).

Mogelijk komt vanaf 12/9 een einde aan de huidige droge periode en mocht het dan duidelijk natter gaan worden, dan kan vanaf de 15e de waterstand weer gaan stijgen. Dit is op dit moment echter nog niet met zekerheid te zeggen.

Maas daalt langzaam verder

In het stroomgebied van de Maas is de afgelopen week weinig regen gevallen en bij Maastricht is de afvoer langzaam verder gedaald, naar nu ca 75 m3/s. Dat is wat aan de lage kant voor deze tijd van het jaar. In Zuid Limburg viel afgelopen vrijdag overigens nog wel veel regen, maar dat water stroomde pas na Maastricht in de Maas. Verder stroomafwaarts bij Venlo is de afvoer daarom wel wat gestegen deze week, tot ca 150 m3/s. Dit extra water werd aangevoerd via de Geul, Geleenbeek en Roer. Het gebeurt niet zo vaak dat deze beken een zo groot deel van de Maasafvoer bepalen.

Sinds vrijdag is er geen regen meer gevallen en ook de komende week blijft het droog. De Maas zal daarom overal dalen en bij Maastricht richting de 50 m3/s gaan. Ook de eerste dagen na het volgend weekend is er voorlopig geen zicht op een enige stijging omdat het ook dan nog droog blijft. Pas vanaf half september zou het weer om kunnen slaan en is er weer kans op wat meer regen en misschien weer een stijging van de afvoer.

water inzicht

Een kleine, maar bijzondere hoogwatergolf uit Zwitserland

De Alpen zijn een belangrijke bron van water voor de Rijn. Op jaarbasis komt meer dan 50% van het water uit Zwitserland en in de zomermaanden loopt dat vaak op tot 80% of meer. Over het algemeen verloopt de aanvoer vanuit Zwitserland vrij gestaag en treden er zelden hoogwatergolven in op die tot aan Nederland weten te komen. Dat heeft te maken met het feit dat veel water in Zwitserland wordt opgeslagen voordat het verder doorstroomt en omdat  golven er ca. 6 dagen over doen voordat ze bij ons aankomen, waardoor ze onderweg flink inzakken. Beide fenomenen zal ik hieronder toelichten.

De extreme regenval in vooral het oosten van Zwitserland leverde een forse hoogwatergolf op in de Zwitserse Boven-Rijn en daar waar de Rijn de Bodensee in stroomt, nam de afvoer toe tot ruim 2.000 m3/s. Dat is een waarde die daar maar eens in de twee jaar optreedt. Niet alleen de Rijn, maar ook beken die vanuit Oostenrijk en Duitsland naar de Bodensee stromen hadden hoge afvoeren en zij voerden samen ook nog zo'n 1.000 m3/s aan. 

Samen kwam er dus ca 3.000 m3/s water aan in de Bodensee. Dit meer fungeert als een enorme buffer en een groot deel van het water wordt er daarom in opgeslagen. De figuur hieronder laat het peilverloop zien van het meetpunt Konstanz. De laatste dagen van augustus ging de stand ruim 80 cm omhoog en kwam daarmee voor het eerst sinds mei boven het langjarig gemiddelde uit (groene lijn). Bijna bereikte het peil de hoogste stand sinds 1981 (rode lijn) en dat terwijl 1,5 maand terug de stand nog bijna de laagste was sinds 1981 (zwarte lijn).

Scherm­afbeelding 2023-09-02 om 12.37.37.png

Waterstandsverloop Bodensee dit jaar
Waterstandsverloop Bodensee dit jaar

In totaal werd er met deze stijging van ruim 80 cm ca 450 miljoen m3 water opgeslagen in het meer en dat water stroomt de komende maanden weer langzaam weg. De Rijn profiteert hier van en tot en met oktober zal de afvoer hierdoor zo'n 200 later afnemend naar 100 m3/s hoger zijn dan als het meerpeil niet was gestegen.

Een stijging van meer dan 80 cm in ongeveer een week tijd gebeurt niet vaak in de Bodensee. In totaal zijn er in de afgelopen eeuw 11 jaren geweest dat dit is gebeurd (zie tabel), waarbij dit jaar de op 5 na grootste stijging kende. De 4 grootste stijgingen zijn opgetreden in het voorseizoen als er naast veel regen ook nog veel smeltwater van sneeuw beschikbaar is. 

Naast deze jaren met smeltende sneeuw zijn er 5 jaren dat alleen de regen voor de stijging zorgde, waaronder dus dit jaar. Verder valt op dat er in de ranglijst 5 jaren staan van na het jaar 2000 en dat er weinig jaren in staan van heel lang geleden. Door klimaatverandering neemt de kans op extreme regen toe en dit zou een goede verklaring kunnen zijn dat er meer recente jaren tussen staan. Dat wil overigens niet zeggen dat dergelijke regen-events vroeger niet voorkwamen. 1927 staat er ook tussen, bijna 100 jaar geleden, met een vergelijkbare stijging als dit jaar.

Scherm­afbeelding 2023-09-03 om 14.42.46.png

Jaren dat het peil van de Bodensee met meer dan 70 cm steeg in een week tijd (sinds 1919).
Jaren dat het peil van de Bodensee met meer dan 70 cm steeg in een week tijd (sinds 1919).

De buffering van de Bodensee zorgt ervoor dat de golf na het meer een stuk lager werd. Er stroomde op het maximum bijna 3.000 m3/s in, maar slechts 600 m3/s uit bij Konstanz. Daardoor bleef de hoogwatergolf die naar Nederland stroomde dus alleen al vanwege de Bodensee bijna 2.500 m3/s lager. Behalve de Bodensee zijn er nog een aantal grote meren in Zwitserland die water hebben vastgehouden, waardoor dit verlagende effect nog groter is.  Uiteindelijk steeg de afvoer bij Basel tot ca 2.400 m3/s en zonder de meren zou dat waarschijnlijk tussen de 5.500 en 6.000 m3/s zijn geweest.

Als we de golf bekijken zoals die uiteindelijk benedenstrooms bij Nederland is aangekomen, dan valt op dat deze flink lager is geworden en een andere vorm heeft gekregen.  In de figuur hieronder zal ik dat verder toelichten. De blauwe lijn in deze figuur is het afvoerverloop in Duisburg (op ongeveer 100 km voor Lobith), zoals de golf daar vandaag passeerde. De afvoer begint daar op 29/8 licht te stijgen vanwege neerslag die de dagen daarvoor in Midden Duitsland was gevallen. 

Vanaf 31/8 komt ongeveer het eerste water aan van de golf die vanuit Zwitserland en gaat de afvoer langzaam sneller stijgen. Op dat moment heb ik de golf zoals deze in Basel is gepasseerd bovenop de afvoer van Duisburg ingetekend. Bij Basel steeg de afvoer met bijna 1.400 m3/s. Als al het water uit deze golf even snel was gestroomd, dan zou de piek bij Duisburg verder ongeveer de rode lijn zijn gevolgd en zou de piek bij Duisburg opgelopen zijn tot bijna 3.000 m3/s. Maar onderweg vertraagt een deel van het water, waardoor de piek uitvlakt en naar benedenstrooms veel minder hoog wordt. 

Verloop piek Bovenrijn.jpg

Afvoerverloop bij Duisburg in de Nieder-Rijn (blauw) en bij Basel bij het begin van de Boven-Rijn
Afvoerverloop bij Duisburg in de Nieder-Rijn (blauw) en bij Basel bij het begin van de Boven-Rijn

Uiteindelijk kwam de piek bij Duisburg uit op ca 2.350 m3/s en is de afvoer daar dus maar ongeveer 1.000 m3/s gestegen; veel minder dan aanvankelijk in Zuid Duitsland. Bij het maken van een verwachting voor de waterstanden kunnen de afvoeren van de verschillende zijrivieren daarom niet zomaar bij elkaar opgeteld worden. Er is altijd een deel van het water dat trager loopt, waardoor de piek minder hoog zal worden. Om het nog wat ingewikkelder te maken is dit effect ook niet altijd even groot; hoe steiler het verloop van de beginnende golf, hoe groter de afvlakking. In dit geval liep de golf in Basel erg steil op en was de afvlakking daarom relatief groot.