U bent hier

Rijn en Maas stijgen uit het dal

Precies vanaf het begin van de astronomische herfst drongen de eerste regengebieden tot onze regio door en kwam er een einde aan een droge periode die bijna 3 weken heeft geduurd. De droogte keert voorlopig niet terug, want regengebieden vanaf de Atlantische Oceaan blijven de komende week hun weg zoeken naar de stroomgebieden van de grote rivieren. Voor de verandering valt de meeste regen nu eens in het stroomgebied van de Maas, waarmee er een einde komt aan een periode van zeer lage Maasafvoeren. In het stroomgebied van de Rijn valt minder regen, maar nog wel voldoende voor een stijging van zo'n 1 tot 1,5 meter bij Lobith.

In het tweede deel van het bericht een uitstapje naar het Benedenrivierengebied waar afgelopen vrijdag even een noordwester-storm woedde. Dit leidde in combinatie met de lage rivierafvoeren tot een sterke influx van zout zeewater. Zo'n event is de schrik van de beheerders van de punten waar zoetwater ingenomen wordt voor de landbouw en industrie, maar waarschijnlijk valt het mee, want omdat de rivierafvoer de komende dagen toeneemt, zal dit zout weer snel terugspoelen naar zee. 

Lagedrukgebieden maken voorlopig de dienst uit

Vorige week schreef ik over de twee grote weermodellen die beide een verschillende verwachting hadden voor de hoeveelheid regen in dit weekend. Uiteindelijk zat het Amerikaanse model er het meest dichtbij, want het verwachte lagedrukgebied is inderdaad het continent op getrokken en zorgde daar voor vele centimeters regen. Deze meest actieve regen trok zaterdag over Zeeland met lokaal meer dan 6 cm en afgelopen nacht was het oosten van Nederland aan de beurt met lokaal tot bijna 3 cm regen. 

Het lagedrukgebied dat dit veroorzaakt tolt de komende 2 dagen nog rond boven Frankrijk en Duitsland, om daarna op te vullen en naar het oosten weg te trekken. Op woensdag bevinden we ons dan even onder een klein hogedrukgebied, maar tegelijkertijd dringt vanaf de Oceaan al weer een nieuw lagedrukgebied op. Op donderdag komt dit boven Engeland aan en daar kan het in ieder geval een dag of 4 of 5 blijven liggen. Rondom dit lagedrukgebieden cirkelen regenzones die ook de stroomgebieden zullen bereiken.

Het regengebied dat gisteren over het oosten van Nederland trok, bracht ook in de Ardennen flink wat regen  en ligt nu boven het oosten van Frankrijk. Morgen en overmorgen volgen er in ongeveer dezelfde baan nog meer regengebiedjes, al zullen de hoeveelheden regen wel wat kleiner worden. Woensdag wordt dan een droge dag en op donderdag en vrijdag volgen nieuwe regen zones. 

De verwachting is dat de meeste regen dan in Noord-Frankrijk, België en Nederland valt. Pas vanaf zaterdag breidt de regen zich ook uit naar het zuiden van Duitsland en de Alpen. Ook na het komend weekend lijkt het er op dat lagedrukgebieden de dienst uit zullen blijven maken. Hoe intensief de regenval zal zijn is nu nog niet te zeggen, maar de kans is groot dat het nat blijft en de waterstanden in de rivieren zullen daarom voorlopig niet weer naar erg lage waarden zakken. 

Zuidoosten van Nederland krijgt ook flink wat regen

Voor het eerst sinds juni viel het zuidoosten en oosten van Nederland ook eens in de prijzen en na een zeer droog begin van september zal deze maand ook daar met ongeveer de normale neerslagcijfers gaan eindigen. Voorlopig is er nog lang niet genoeg regen gevallen om in deze regio de extreme droogte van de afgelopen maanden te compenseren. Het neerslagtekort (gemeten vanaf 1 april) was in het oosten van Brabant lokaal opgelopen tot 40 cm, terwijl dat normaal na de zomer maar zo'n 10 tot 15 cm bedraagt.

Niet alleen de extreme droogte valt op, ook het grote verschil met de rest van het land. Ten noorden van de lijn Breda-Arnhem-Enschede is het veel minder droog en bedraagt het neerslagtekort maar zo'n 15 tot 25 cm. En dit tekort is hier bijna helemaal in de periode april-mei ontstaan. Vanaf 1 juni viel er ongeveer de normale hoeveelheid regen en was van een oplopende droogte bijna nergens sprake meer. In de zuidelijke regionen bleef het ook na juni nog erg droog en zo kon het tekort daar steeds verder oplopen. De komende week zal er nog vaker aardig wat regen vallen, zodat het tekort langzaamaan wat ingelopen zal worden.

Rijn bereikte voorlopig de laagste stand van het jaar en gaat de komende week flink stijgen

De Rijn daalde de hele afeglopen week en bereikte uiteindelijk op zaterdag een laagste stand van 7,07 m +NAP. De afvoer kwam uit op 950 m3/s. Er had nog een iets lager stand in gezeten als er niet een vreemd golfje vanuit de Moezel was gekomen. Op dinsdag werd het waterpeil in een van de stuwpanden nabij Trier plotseling enkele decimeters verlaagd en dat leverde stroomopwaarts in de Moezel een ca 6 uur durend watergolfje op van ca 200 m3/s.

Eenmaal aangekomen in de Rijn zakte het golfje wel wat in, maar het zorgde ook bij Lobith nog voor een stijging van ca 50 m3/s. Omdat het precies langs kwam op het moment dat de afvoer op zijn laagst zou zijn geweest, pakte het laagste punt in het dal in de waterstanden daardoor ook net zo'n 10 cm iets hoger uit. Via een medewerker van RWS-Verkeer- en Watermanagement vernam ik dat dit te maken heeft met het jaarlijkse onderhoud aan de Moezel. De Moezel is nu ook voor ca 10 dagen gestremd zodat er gewerkt kan worden aan de stuwen en sluizen. Op 30 september is het onderhoud weer achter de rug en zal het stuwpand ook weer gevuld worden is de verwachting.

Inmiddels heeft de regenval het weer overgenomen en stijgt de waterstand bij Lobith door natuurlijke oorzaak. Omdat er ook in het stroomgebied van de Lippe en de Ruhr aardig wat regen viel is de stand bij Lobith al weer snel uit het dal geklommen. Morgen wordt de 7,5 m al weer overschreden en op woensdag of donderdag, als ook het water uit de Moezel en Zuid Duitsland arriveert zal de 8 meter overschreden worden.

In het komend weekend zal de waterstand nog wat verder gestegen zijn en kan ook de 8,5 meter bij Lobith bereikt worden. De afvoer komt dan ook weer boven de 1500 m3/s uit, wat ongeveer de gemiddelde afvoer is voor deze tijd van het jaar. Op nog langere termijn is nu nog niet te zeggen wat de waterstand gaat doen. Omdat de wisselvalligheid waarschijnlijk aanhoudt zal de waterstand eerder nog wat verder stijgen, dan weer sterk gaan dalen.

Maas voor het eerst sinds maart weer boven gemiddeld

De Maas is sinds de langdurige droogte in het voorjaar nooit meer boven de gemiddelde afvoer uitgekomen. In februari was de afvoer nog hoog en in maart daalde hij gaandeweg onder het gemiddelde, om daarna te blijven dalen tot in de zomer. Vandaag pas is de afvoer voor het eerst sinds 6 maanden weer boven de gemiddelde afvoer uitgekomen, deze bedraagt voor eind september iets meer dan 100 m3/s en vandaag steeg de afvoer bij Maastricht al weer tot boven de 300 m3/s. 

De snelle stijging werd veroorzaakt door overvloedige regenval op zaterdag en in de nacht van zaterdag op zondag. Lokaal viel meer dan 5 cm regen en dat was voldoende om het uitgedroogde stroomgebied weer in actie te laten komen. 

Vandaag verliep verder vrijwel droog, maar morgen en in de nacht naar dinsdag komt opnieuw een regengebied nabij de Ardennen te liggen. Het is nog niet duidelijk of het er precies overheen komt te liggen, maar als dat uit komt is een verdere stijging bij Maastricht mogelijk naar 500 m3/s of nog iets meer. Die afvoer zal dan bereikt worden in de loop van dinsdag of op woensdag.

Woensdag verloopt dan waarschijnlijk droog, maar op donderdag en vrijdag naderen nieuwe regengebieden. Ook dan lijken de Ardennen aardig wat regen te kunnen ontvangen, wat dan in het begin van het volgend weekend voor een nieuwe stijging kan zorgen. Omdat nog niet zeker is hoe ver de afvoer op dinsdag stijgt, is nog weinig te zeggen over hoe ver de afvoer dan kan stijgen; als het bovenop een eerdere piek komt, wordt de afvoer namelijk hoger, dan als die piek op dinsdag uitblijft.

Mocht hier aanleiding voor zijn, dan zal ik via Twitter een update geven. Dit bericht verschijnt dan ook op de waterpeilen-site.

Zout water dringt ver het door in het Benedenrivierengebied

Op een na zijn alle voormalige rivierarmen van Rijn en Maas in de Zuidwestelijke delta afgesloten. Alleen de Nieuwe Waterweg is nog open en hier is nog sprake van een natuurlijke beweging van zoet en zout water. Bij vloed stroomt zout zeewater naar binnen, bij eb stroomt het zoute water weer terug en stroomt zoet rivierwater richting de zee.

Hoe lager de rivierafvoer, hoe verder het zeewater naar binnen kan dringen. Het zoete water geeft namelijk tegendruk tegen de opkomende vloed en de hoeveelheid zoetwater bepaald de mate van tegendruk. Omdat er in het Benedenrivierengebied ook veel locaties zijn waar zoetwater wordt ingenomen voor de landbouw, industrie en drinkwater is het waterbeheer er op gericht om het zoute water zoveel mogelijk tegen te houden. 

Daarom wordt bijvoorbeeld als de rivierafvoer afneemt een steeds groter percentage van het water naar de Nieuwe Waterweg gestuurd. Bij hogere rivierafvoeren stroomt ook nog een deel via de Haringvlietsluis, maar als de rivierafvoer daalt, dan worden deze stuk voor stuk gesloten en stroomt uiteindelijk vrijwel al het water naar de Nieuwe Waterweg.

De afgelopen maanden was de rivierafvoer vaak laag en al die tijd werd al het water naar de Nieuwe Waterweg gestuurd.  Zodra de Rijnafvoer onder de 1200 m3/s zakt levert die hoeveelheid echter ook niet meer voldoende tegendruk en dan kan het zoute water tijdens vloed steeds verder doordringen. In de twee figuren hieronder is van respectievelijk het meetpunt Beerenplaat, halverwege de Oude Maas, en het meetpunt Kinderdijk, bij de monding van de Lek in de Nieuwe Maas, het verloop van het zoutgehalte weergegeven van de afgelopen maand.

Zie voor de ligging van de meetpunten de kaarten onder de beide grafieken. Tevens is in de grafieken het verloop van de Rijnafvoer bij Lobith weergegeven. Deze lijn is ca 2,5 dag opgeschoven omdat het Rijnwater er zolang over doet voordat het benedenstrooms aankomt.

Zoutgehalte Beerenplaat.jpg

Verloop zoutgehalte van de afgelopen 4 weken bij het meetpunt Beerenplaat in de Oude Maas (blauwe lijn) en de Rijnafvoer (zwarte lijn).
Verloop zoutgehalte van de afgelopen 4 weken bij het meetpunt Beerenplaat in de Oude Maas (blauwe lijn) en de Rijnafvoer (zwarte lijn).

Zoutgehalte Kinderdijk.jpg

Verloop zoutgehalte van de afgelopen 4 weken bij het meetpunt Kinderdijk waar de Lek in de Nieuwe Maas uitmondt (blauwe lijn) en de Rijnafvoer (zwarte lijn).
Verloop zoutgehalte van de afgelopen 4 weken bij het meetpunt Kinderdijk waar de Lek in de Nieuwe Maas uitmondt (blauwe lijn) en de Rijnafvoer (zwarte lijn).

Gedurende de afgelopen 4 weken trad in de Rijn een kleine watergolf op tot ca 1750 m3/s. Bij beide meetpunten was de aanvoer van zoet water toen voldoende om het zout weg te houden bij deze meetpunten. Vanaf 15 september zakte de afvoer onder de 1200 m3/s en dat was het moment dat tijdens vloed een klein beetje zoutwater korte tijd tot bij de meetpunten kon doordringen. Tijdens eb stroomde het rivierwater weer langs en werd het water weer zoet.

Vanaf 20 september kwam de Rijnafvoer in de buurt van de 1000 m3/s en dan is de druk van het zoete water zover afgenomen dat het zoutgehalte duidelijk begon toe te nemen bij de beide meetpunten. Het zoutgehalte nam tot boven de 2000 mg/l toe en dat is ruim boven de norm voor het inlaten van landbouwwater (250 mg/l) en water voor de industrie en drinkwater (150 mg/l). De beheerders van deze punten zijn er mee bekend dat het water soms zout is en nemen dan enige tijd geen water in. Zelfs op de dagen dat het zout ver doodringt, is het water tijdens eb altijd nog enkele uren zoet en dan kan er wel ingelaten worden.

Op 26 september is in beide grafieken een plotselinge sterke stijging te zien. In de nacht van 25 op 26 september woedde er korte tijd een noordwesterstorm voor de kust bij Hoek van Holland en daardoor werd het zeewater extra opgestuwd. De vloed was daarom hoger dan normaal en omdat de rivierafvoer net zo'n beetje op zijn laagst was kon het zeewater makkelijk tot ver in het Benedenrivierengebied doordringen. Bij Beerenplaat steeg het gehalte zelfs tot boven de 8000 mg/l, bij Kinderdijk tot ca 3500 mg/l.

De harde wind hield nog even aan en het zoete water kreeg ook in de 2 dagen daarna nauwelijks de kans om het zoute water weer terug te duwen. De komende dagen neemt de wind weer wat af en dan zal het zoete water op deze punten wel weer terugkeren. De komende dagen neemt ook de Rijnafvoer toe tot boven de 1500 m3/s en dat is voldoende om het zoute water nog verder terug te dringen. Alleen als er weer een storm opsteekt, kan het zoute water opnieuw ver naar binnen dringen, maar omdat de Rijnafvoer nu structureel wat hoger is, is de kans op een grote zout-influx dan ook wat minder groot. 

In de figuren hieronder is in 3 stappen weergegeven hoe de grens tussen zoet en zout water fluctueert naarmate de rivierafvoer varieert. In de bovenste figuur is de situatie weergegeven bij een ongeveer gemiddelde Rijnafvoer (van ca 2200 m3/s). Het zoute water dringt dan via de Nieuwe waterweg tijdens vloed door tot in het begin van de Oude en de Nieuwe Maas; wat verder in de Nieuwe Maas omdat deze dieper is dan de Oude Maas.

Bij lage rivierafvoeren biedt het rivierwater minder tegendruk en kan het zoute water steeds verder doordringen. In de tweede figuur is de situatie afgebeeld bij een Rijnafvoer van ca 1200 m3/s; het zoute water komt dan tot aan het eind van de Nieuwe Maas en tot ongeveer halverwege de Oude Maas. De afgelopen week zakte de afvoer in de Rijn tot onder de 1000 m3/s en kwam het zoute water op de meeste dagen nog iets verder dan in deze figuur aangegeven is.

In de derde figuur is de situatie weergegeven als het stormt op zee en het het zoute water vanwege een hoge vloed met extra kracht het Benedenrivierengebied in stroomt. Het dringt dan ook ver door in de Hollandsche IJssel en Lek, waar belangrijke inlaatpunten voor zoetwater liggen. Via de Dordtse Kil en het Spui kan het zoute water zelf tot in het Haringvliet doordringen. Gewoonlijk is dit bekken bij lage rivierafvoeren helemaal gevuld met zoet water, maar tijdens een combinatie van lage Rijnafvoeren en storm kan er dus via de twee achterdeuren ook zout water in stromen.

Zo'n event wordt 'achterwaartse verzilting' van het Haringvliet genoemd. Afgelopen zaterdag kwam het zoute water ook tot in het Haringvliet, maar de hoeveelheid zout water was niet zo groot en het zoutgehalte van het Haringvliet nam er dan ook niet door toe. De waterinname vanuit het Haringvliet zal er dan ook geen problemen door ondervinden.

Benedenrivierengebied zout bij gemiddelde rivierafvoeren.jpg

Verspreiding van zoet water (blauw) en zout en brak water (paars) tijdens een gemiddelde  Rijnafvoer
Verspreiding van zoet water (blauw) en zout en brak water (paars) tijdens een gemiddelde Rijnafvoer

Benedenrivierengebied zout bij lage rivierafvoeren.jpg

Verspreiding van zoet water (blauw) en zout en brak water (paars) tijdens een lage Rijnafvoer
Verspreiding van zoet water (blauw) en zout en brak water (paars) tijdens een lage Rijnafvoer
​​​​​

Benedenrivierengebied zout bij stormvloed.jpg

Verspreiding van zoet water (blauw) en zout en brak water (paars) tijdens een lage Rijnafvoer en noordwesterstorm
Verspreiding van zoet water (blauw) en zout en brak water (paars) tijdens een lage Rijnafvoer en noordwesterstorm