U bent hier

Rijn profiteert van veel regen in de Alpen en Zuid Duitsland, Maasafvoer blijft laag

(Dit bericht is maandagochtend nog aangepast vanwege onverwacht veel regen in Zuid Duitsland)

In de oostelijke Alpen is de afgelopen dagen zeer veel regen gevallen en op zondag regende het ook langdurig in Zuid Duitsland. De piek die deze neerslag in de Rijn oplevert, arriveert aan het eind van de week bij Lobith waardoor de Rijn weer even flink opveert. Voordat het zover is daalt de stand nog naar de (tot nu toe) laagste waarde van het jaar. In het stroomgebied van de Maas viel niet veel regen en de Maasafvoer blijft voorlopig nog erg laag.

Nu het zomerseizoen ten einde loopt bereiken de rivieren gewoonlijk de laagste waterstanden van het jaar: bij de Maas valt dat moment rond eind augustus, bij de Rijn midden oktober. In het tweede deel van dit bericht een vooruitblik wat het verleden ons leert over de waterstanden in september na een augustusmaand met vrij lage afvoeren zoals we nu meemaken.

Onstandvastig weer overheerst, maar geen grote hoeveelheden regen, behalve in de Alpen

Wie in Noordwest Nederland woont heeft een vrij natte week achter de rug met veel buien en flinke neerslaghoeveelheden. In het zuidoosten van het land was het zeker niet droog, maar er viel daar veel minder neerslag en de neerslagkaart van het KNMI van de maand augustus laat dan ook een steeds verder oplopende tweedeling zien, met soms nog maar 15 - 20 mm neerslag in Oost Brabant, Zuid Gelderland en Noord en Midden Limburg. Tegelijkertijd is het erg nat in de noordwestelijke helft van het land met lokaal al 150 tot 200 mm regen. 

Het opvallende aan deze situatie is dat het als twee druppels water lijkt op de neerslagkaart van vorige jaar, toen het zuidoosten ook veel en veel droger was dan het noordwesten. In 2018 was het er ook droog, maar toen was het in het hele land droog. Een duidelijke verklaring voor het extreme verschil heb ik nog nergens gevonden. Het zuidoosten van het land is altijd al het meest droge deel van het land en blijkbaar zijn de processen in het weersysteem die dat veroorzaken de afgelopen jaren extra actief. 

Het droge weerbeeld zet zich door verder naar het zuiden. Vorige week liet ik in het bericht de neerslagvoorspelling zien voor de afgelopen week en als we nu de kaart ernaast leggen met wat er van terecht gekomen is, dan blijkt dat de verwachting erg goed was ingeschat. In de figuur hieronder is de verwachting (links) naast de metingen (rechts) afgebeeld. De uitsneden van het gebied waar de waarnemingen vandaan komen is iets kleiner, daarom zijn de randen van het rechter kaartbeeld wit. Ook zijn de kleuren in de legenda niet voor beide kaarten hetzelfde

Neerslag in de afgelopen week.jpg

Vergelijking neerslagverwachting afgelopen week (links) met de waargenomen hoeveelheden (rechts).
Vergelijking neerslagverwachting afgelopen week (links) met de waargenomen hoeveelheden (rechts).
 

De tweedeling in Nederland is goed te zien met zo'n 5 tot 7 cm gevallen neerslag in het noorden en slechts 0,5 tot 1,5 cm in het zuiden. De verwachting gaf dat ook aan. Het omvangrijke droge gebied boven Oost Frankrijk en een groot deel van Duitsland valt ook op, met vaak maar een paar mm neerslag. Verder naar het zuiden is het wel (veel) natter. Uiteindelijk werd het in de oostelijke Alpen zelfs nog natter dan verwacht, met lokaal meer dan 10 cm regen.

Ook in Zuid Duitsland en de Vogezen viel de afgelopen week al meer regen dan verwacht. Op zondagmiddag en -avond activeerde het regengebied, dat eerst boven de Alpen had gelegen, plotseling boven Zuid Duitsland, waardoor daar ook zo'n 3 tot 7 cm regen viel. Het is dit water waar de Rijn de komende dagen van gaat profiteren.

Na de bovenstaande terugblik nu de vooruitblik wat ons deze week te wachten staat. De komende dagen ontwikkelt zich een wat koelere noordwestelijke stroming boven onze omgeving en daarin trekken buien mee. Deze brengen geen grote hoeveelheden regen, maar, anders dan de afgelopen week, bereiken ze ook de drogere gebieden van de stroomgebieden. In het zuidoosten van Nederland en de Ardennen en Midden Duitsland kan dan ook wat regen vallen. Echter geen grote hoeveelheden en de rivieren merken daar weinig van.

In de tweede helft van de week bereikt een wat uitgebreider neerslaggebied eerst Nederland om vervolgens verder te trekken over de stroomgebieden. Ook dan zijn de hoeveelheden niet zo groot dat de rivieren er veel water door ontvangen. Het is de verwachting dat deze regenzone in het volgend weekend ook de Alpen bereikt en daar wat kan activeren. Op zondag 6 en/of maandag 7 september zou dan wederom veel regen in de Alpen kunnen vallen. 

Op nog wat langere termijn houdt het afwisselende weer aan, met zo nu en dan regenzones die overtrekken. Een langdurige droge periode onder invloed van hogedrukgebied lijkt niet in het verschiet te liggen.

Rijn daalt de komende week tot onder de 1000 m3/s, maar veert later weer flink op

De afgelopen week verliep nog grotendeels droog in het stroomgebied van de Rijn. Pas vrijdag bereikte een neerslagzone het zuiden van Duitsland en later ook de Alpen. Vanwege het meest droge weer deze week is de waterstand van de Rijn de hele week gedaald en deze daling zet zich ook een groot deel van de komende week nog door. 

De grote hoeveelheden regen op vrijdag en zaterdag in de Alpen vielen vooral bovenstrooms van de Zwitserse meren. Deze enorme wateroppervlakten bufferen een groot deel van de aanvoer en bij de benedenstroomse uitgang neemt de afvoer dan maar weinig toe. Meestal gaat het om een verhouding van ongeveer 1 op 10, wat wil zeggen dat van iedere 10 m3/s die de Rijn aanvoert er maar 1 m3/s direct merkbaar is in de afvoer vanuit het meer. Daar staat weer tegenover dat de meren nog heel lang water naleveren en over een maand profiteert de Rijn daarom nog steeds van het extra opgeslagen water. 

Vrij onverwacht regende het zondagmiddag en -avond langdurig in Zuid Duitsland, waardoor de Neckar en de Bovenrijn nog flink wat extra water te verwerken krijgen. Ter hoogte van Karlsruhe stijgt de Rijnafvoer met ruim 1000 m3/s van ca 750 de afgelopen week naar ca 1900 op maandagavond. Uiteindelijk zal de piek nog wel wat inzakken.

Vanuit de Bovenrijn is het water nog zo'n 4 tot 5 dagen onderweg voordat het bij Lobith aankomt. Op dit moment bedraagt de waterstand bij Lobith ongeveer 7,25 m +NAP en bevindt de afvoer zich nog net boven de 1000 m3/s. Tot donderdag zet de dalende lijn zich nog voort en iedere dag gaat er zo'n 3 tot 5 cm van de waterstand af, om uiteindelijk op donderdag het laagste punt te bereiken van ca 7,1 m +NAP.

De afvoer zal dan rond de 950 m3/s zijn uitgekomen. Dat is de laagste waarde tot nu toe van het huidige jaar. Een afvoer onder de 1000 m3/s wordt gemiddeld genomen zo eens in de 3 jaar gedurende enige tijd onderschreden. Vorig jaar werd deze waarde niet bereikt. In het zeer droge jaar 2018 daalde de afvoer er wel ruim onder en zakte zelfs tot onder de 750 m3/s.

Vanaf donderdag gaat de waterstand bij Lobith dan weer stijgen en op vrijdag wordt de 1000 m3/s al weer snel overschreden. De hoogste afvoer van het watergolfje wordt in het komend weekend al bereikt en ik verwacht dan een afvoer van ca 1700 m3/s. De waterstand zal dan bij Lobith weer tot ca 8,7 m +NAP zijn gestegen.

Om de neerslaghoeveelheden de komende week niet zo groot zijn, zet zich na het komend weekend weer de daling in en in het midden van de week daarna wordt de 1500 m3/s dan weer onderschreden. Omdat de afvoer vanuit de Zwitserse meren de komende weken wel een flink stuk hoger is dan de afgelopen week zal bij Lobith de 1000 m3/s niet zo snel opnieuw bereikt worden. En omdat er ook zo nu en dan neerslag valt in de rest van het stroomgebied is er zelfs een kansje dat dat de hele maand september niet gebeurt. Een duidelijke stijging van de afvoeren zit er echter ook niet in, daarvoor zijn de hoeveelheden regen die verwacht worden voorlopig te klein.

Maasafvoer blijft zeer laag

De Maas ontvangt zijn water vanuit het gebied waar het de afgelopen weken droog was. Het gevolg daarvan is dat de Maasafvoer al wekenlang Bij Maastricht tussen de 25 en 35 m3/s schommelt. De eerste dagen van de komende week kunnen er wel wat buitjes vallen in het stroomgebied en misschien dat dat de Maas enkele kuubs extra oplevert, maar waarschijnlijk blijft de afvoer nog de hele week erg laag.

Het neerslaggebied dat in de tweede helft over de stroomgebieden trekt lijkt de Maas ook weinig water te gaan brengen en de kans is daarom groot dat de afvoer ook in en na het volgend weekend nog laag blijft. En ook op nog wat langere termijn is een einde van de lage afvoeren nog niet in zicht.

Wat zegt een lage afvoer in augustus over de situatie in september

In de maand augustus waren de afvoeren in de rivieren gemiddeld genomen laag (Rijn) tot zeer laag (Maas). De Rijnafvoer kwam op gemiddeld ca 1225 m3/s uit, wat ca 67% is van de normale Rijnafvoer in augustus en de Maas voerde maar 45 m3/s af, wat slechts 40% is van de normale afvoer. (NB bij de Maas gaat het om de afvoeren van de zgn. ongedeelde Maas bij Monsin, dat is het punt 25 km bovenstrooms van Maastricht net voor de afsplitsing van het Albertkanaal. Gemiddeld genomen is de afvoer bij Maastricht zo'n 15 m3/s lager). 

De Rijnafvoer van dit jaar is niet heel uitzonderlijk; al 15 keer eerder (sinds 1901) was de afvoer in de maand augustus nog lager. Bij de Maas waren er slechts 6 jaren (sinds 1911) dat de gemiddelde afvoer nog lager was, wat laat zien dat de situatie hier meer extreem is. Hoe de perioden met een lage afvoer in augustus over de jaren zijn verdeeld is weergegeven in de volgende figuur. 

Dagen lage augustus-afvoer Rijn en Maas.jpg

Dagen met een lage augustus afvoer in de Rijn (rood: <900 m3/s, oranje: <1100 m3/s, geel: <1300 m3/s) en de Maas (rood: <50 m3/s, oranje: <60 m3/s, geel: <70 m3/s).
Dagen met een lage augustus afvoer in de Rijn (rood: <900 m3/s, oranje: <1100 m3/s, geel: <1300 m3/s) en de Maas (rood: <50 m3/s, oranje: <60 m3/s, geel: <70 m3/s).

Van boven naar beneden staan in de bovenstaande figuur de 31 dagen van augustus weergegeven en van links naar rechts alle jaren sinds het begin van de metingen. Duidelijk is te zien dat lage afvoeren bij de Maas in augustus in veel meer jaren voorkomen dan bij de Rijn. Een van de oorzaken is dat augustus bij de Maas de maand is met gemiddeld de laagste afvoeren, bij de Rijn wordt dat moment pas rond midden oktober bereikt en is de afvoer in augustus in de meeste jaren nog wat hoger dankzij de dan vaak nog vrij hoge afvoer vanuit de Alpen.

Bij de Maas vallen de laatste 4 jaren op met duidelijk veel meer dagen met een lage augustus-afvoer dan in de jaren daarvoor. Uniek is deze periode echter niet, ook eerder waren er al clusters van jaren met een lage afvoer zoals: begin jaren 90 en in de jaren 70, 40 en 30.  Hier vinden we ook de 6 jaren met een nog lagere augustus-afvoer (1921, 1934, 1947, 1964, 1973 en 1976). De meest extreme periode van 4 jaren is de huidige periode dan ook niet.

Bij de Rijn komen erg lage afvoeren, zoals hierboven toegelicht, nog niet zoveel voor in augustus. De jaren waarin ze optreden vallen meestal samen met de jaren dat de Maas ook langdurig laagwater had in augustus. Van de afgelopen 4 jaar valt bij de Rijn op dat alleen 2018 ook veel lage afvoeren kende. In 2017 en 2019 was de afvoer soms wel aan de lage kant, maar werd de 1300 m3/s nog niet onderschreden in augustus.

Met nog twee maanden voor de boeg, dat de Rijnafvoer gemiddeld genomen daalt, is het interessant om na te gaan wat de eerdere jaren met een lage augustus-afvoer kunnen vertellen over de situatie in september. Gemiddeld genomen is de afvoer in september nog ca 150 m3/s lager dan in augustus en in oktober nog eens ca 50 m3/s. De vraag is of dat ook voor de jaren met een al lage augustus-afvoer op gaat. Het antwoord daarop is ja.

Van de ca 20 jaren dat de afvoer in augustus laag was, waren er maar 2 jaren dat de afvoer in september duidelijk hoger was: een keer steeg de gemiddelde afvoer naar ca 1500 m3/s en een maal zelfs tot boven de 2000 m3/s. In de meeste van deze 20 jaren was er van een stijging echter geen sprake en bleef de afvoer ongeveer hetzelfde (ca 9 keer) of was hij lager (2 keer) of zelfs veel lager (7 keer). 

De reden dat de Rijnafvoer in september zelden stijgt is omdat in die maand de afvoer vanuit de Alpen gewoonlijk daalt. Het wordt in de gebergten kouder, dus smelt er minder sneeuw en het eerder opgeslagen water in de meren is meestal al op. Ook vallen er in september minder buien in de Alpen dan in de zomermaanden. Omdat vanuit de rest van het stroomgebied de neerslag in september nog niet toeneemt, betekent dat dat de kans op een daling in september dan ook erg groot is.

Ondanks de forse regen van de afgelopen paar dagen is de kans groot dat de september-afvoer ook dit jaar uiteindelijk nog wat lager zal eindigen dan augustus. Een positief punt is dat de Zwitserse meren de afgelopen dagen flink gevuld zijn. Dat zal er voor zorgen dat de afvoer in ieder geval niet zo ver weg zal zakken als in 2018. 

Bij de Maas is in augustus gemiddeld genomen al het laagste afvoerniveau bereikt en is de septemberafvoer doorgaans al weer iets hoger. Als we echter naar de droge tot zeer droge jaren kijken, dan valt op dat er in die jaren nog maar zelden sprake is van een toename van de afvoeren. In de meeste jaren blijft de september-afvoer ook nog laag tot zeer laag. Een verdere daling treedt vrijwel nooit meer op, maar voor een stijging duurde het in deze jaren meestal tot in oktober of november voordat die optrad.