U bent hier

Waterstanden zetten lange daling in

Na ruim 6 weken is er de afgelopen week een einde gekomen aan de zeer natte periode. Van de een op de andere dag zijn hogedrukgebieden terug op de weerkaart en gaan de regengebieden weer in een grote boog om de stroomgebieden van Maas en Rijn heen. De komende 10 tot 14 dagen verlopen waarschijnlijk grotendeels droog en dat betekent dat de waterstanden in de rivieren langdurig gaan dalen. Naast de verwachting voor de komende week in dit bericht ook een terugblik op de afgelopen hoogwaterperiode.

Weerkaarten zijn opnieuw geschud

Het is altijd weer verrassend hoe snel een weersituatie kan veranderen. Nadat er vanaf eind januari een bijna eindeloze stroom van lage drukgebieden op gang was gekomen die veel neerslag brachten in de West Europa is de situatie deze week ineens totaal veranderd. Terwijl hogedrukgebieden er wekenlang niet aan te pas kwamen, lukt dat nu ineens wel. Het hogedrukgebied dat zich gewoonlijk ter hoogte van de Azoren bevindt krijgt nu een uitloper naar West Europa waardoor lage drukgebieden een veel noordelijkere koers moeten gaan. 

Tot voor kort waren er ook weleens van die uitlopers, maar die schoven dan snel naar het oosten op en kregen nooit een opvolger. Nu gebeurt dat wel, want terwijl de eerste uitloper naar het oosten schuift, ligt een volgende boven de Atlantische Oceaan al weer klaar en als die voorbij is, dient de volgende zich al weer aan. Regengebieden blijven op grote afstand, of bereiken ons alleen in verzwakte staat en leveren dan nauwelijks neerslag. Het is goed mogelijk dat de tweede helft van maart op veel plaatsen weinig regen meer gaat brengen. Ook op termijn van 10 tot 14 dagen lijkt de situatie namelijk niet echt te gaan veranderen

Rijn daalt deze week bijna 2 meter

Gisteren passeerde het laatste piekje van de hoogwatergolf die begin februari was begonnen. De Rijn steeg bij Lobith tot 13,34 m +NAP, een paar cm meer dan aan het begin van de week, maar ca 30 cm lager dan de golf van begin februari. Het ziet er naar uit dat dat ook tevens de hoogste stand van de afgelopen winter zal gaan worden. Ondanks het langdurige hoogwater van de afgelopen weken, steeg de waterstand nooit echt hoog. 

Sinds de metingen in Lobith in 1900 zijn begonnen bedraagt de gemiddelde hoogste stand in de winter ca 14,4 m +NAP. Dit jaar kwam uit op 13,62 m +NAP, dus duidelijk lager. Nu is deze daling deels het gevolg van de extra ruimte die de rivier tegenwoordig heeft in vergelijking met de situatie van ruim 100 jaar geleden. Door het recente Ruimte voor de Rivierproject, wat de rivier bij hoogwater meer ruimte geeft, maar vooral door de bodemdaling van het zomerbed, wat de rivier bij alle afvoeren meer ruimte geeft, zijn de waterstanden vandaag de dag veel lager dan vroeger bij dezelfde afvoer. 

Als we namelijk naar de hoogste afvoer van deze winter kijken, dan bedroeg die 6.130 m3/s, terwijl de langjarig gemiddelde hoogste afvoer 6.550 m3/s bedraagt. Dat is ook wel iets lager, maar in waterstanden uitgedrukt bedraagt dat verschil slechts 40 cm. Van de bijna 80 cm die de waterstand bij Lobith dit jaar on der langjarig gemiddelde bleef, is de helft dus veroorzaakt door de extra ruimte die de rivier tegenwoordig meer heeft dan 120 jaar geleden. Dit effect is vooral groot in het bovenrivierengebied.

Stroomafwaarts van Tiel, Wageningen en Deventer is de bodemdaling van de rivier minder sterk en heeft de rivier minder extra ruimnte gekregen door de bodemdaling. Het Ruimte voor de Rivierproject heeft daar echter weer wel voor extra ruimte gezorgd, maar dat effect is bij een gemiddeld hoogwater, zoals dit hoogwater, nog niet zo groot.

Na de piek van zaterdagochtend is de Rijn gisteren weer gaan dalen en inmiddels is de 13 m weer onderschreden. De komende dagen zet die daling door en gaat er iedere dag ca 30 tot 35 cm van de waterstanden af. Ik verwacht dat op woensdag 18 maart bij Lobith de 12 meter weer onderschreden zal worden en in het komend weekend de 11 meter.  Zeer waarschijnlijk zet de daling ook na het volgend weekend door en zal in de loop van die week ook de 10 meter weer gepasseerd worden. 

In de figuur hieronder is het verloop van de Rijn tot nu toe dit jaar weergegeven. De periode van hoge afvoeren is goed zichtbaar, nadat de afvoer in januari nog vrij laag was.  De verwachting voor de komende 10 dagen is als streepjeslijn weergegeven. Het verloop dit jaar wijkt sterk af van 2019, toen de stand steeds onder het gemiddelde lag op twee kleine piekjes na. De hoogste afvoeren van dit jaar blijven duidelijk onder de hoogste afvoeren die in deze tijd van het jaar eerder zijn opgetreden. De hoogste punten van de rode lijn reiken tot ca 10.000 m3/s in februari en maart en dit jaar kwam de afvoer iets boven de 6000 m3/s.

Jaarafvoer Rijn.jpg

Verloop Rijnafvoer dit jaar in vergelijking tot gemiddelde, laagste en hoogste afvoeren. Ook 2019 is weergegeven.
Verloop Rijnafvoer dit jaar in vergelijking tot gemiddelde, laagste en hoogste afvoeren. Ook 2019 is weergegeven.

Het was dus vooral de lange duur van de hoogwaterperiode die opviel. In totaal passerde er in de afgelopen 45 dagen zo'n 17,5 miljard m3 water, ca 60% meer dan er normaal in deze periode passeert. Ik ben in de meetreeks van de Rijn op zoek gegaan naar andere perioden met zo'n grote hoeveelheid water en die zijn er ca 30 geweestgeweest, wat betekent dat het gemiddeld eens in de ca 4 jaar gebeurt. De laatste keer is nog maar kort geleden, in 2018, toen er in de maand januari erg veel water werd afgevoerd en er waren toen ook nog 2 duidelijke pieken. Het meeste water ooit in 45 dagen passeerde in 19204, toen er nog 50% meer langs stroomde.

IJssel extra hoog door water uit de zijbeken

De IJssel kreeg naast het water van de Rijn ook veel water uit zijn eigen zijbeken te verwerken. Dat was de hele hoogwaterperiode al het geval en daarom waren vooral stroomafwaarts van Deventer de waterstanden relatief hoog. Bij Olst langs de Beneden-IJssel bijvoorbeeld liep de afvoer op tot 885 m3/s, dat is ruim 10% meer dan er alleen op grond van de Rijnafvoer via de IJssel werd afgevoerd.

Dit extra water is afkomsig uit de vele zijbeken die in de IJssel uitmonden en ook via het Twenthekanaal wordt tijdens regenval ook altijd extra water aangevoerd. Het zorgde in de Beneden-IJssel voor waterstanden die 25 tot 30 cm hoger waren dan ze op grond van alleen de Rijnafvoer zouden zijn geweest en in deel deel van het rivierengebied waren de waterstanden daarom wel hoger dan ze gemiddeld tijdens een hoogwater in de winter zouden zijn.

Omdat de aanvoer uit de zijbeken nu snel zakt, daalt ook de IJssel al weer. De piem werd er zelfs al bereikt voordat de piek uit de Rijn er arriveerde. Deze daling zal ook hier de komende dagen doorzetten.

Maas bereikte een derde piek in korte tijd

De vele regen van de afgelopen weken zorgde bij de Maas voor een bijzondere situatie, want de afvoer kwam er 2 weken lang niet onder de 1000 m3/s en dat is nog maar zelden gebeurt. Alleen in 1944 en 1988 leek de situatie veel op de huidige en bleef de afvoer wekenlang op een hoog niveau. Net als nu was het vooral de lange duur die opviel en viel deze periode niet samen met ook een zeer hoge afvoer vanwege een extreme hoogwatergolf.

De hoogste afvoer die gedurende de afgelopen twee weken optrad, bedroeg ca 1.500 m3/s wat een afvoer is die gemiddeld eens in de 1,5 jaar optreedt; dus niet heel uitzonderlijk. Net als bij de IJssel was de afvoer benedenstrooms langs de Maas hoger dan op grond van de afvoer bij Maastricht verwacht mocht worden. Door de vele regenval in Zuid Nederland en het aangrenzende deel van Duitsland waren de zijbeken van de Maas flink gezwollen en dat zorgde voor veel; extra aanvoer van water. 

Stroomafwaarts van Roermond was de afvoer daarom hoger.  Bij Venlo bedroeg deze de afvoer uiteindelijk ca 1600 m3/s en verder stroomafwaarts liep ze zelfs op tot 1.650 m3/s. Meestal neemt de afvoer van een hoogwatergolf in de Maas vanaf Maastricht altijd af omdat de piek onderweg water weg kan zetten in de uiterwaarden, maar soms, zoals nu als het ehel veel geregend heeft, neemt de piek dus juist wat toe. Dergelijke afvoeren zijn niet uitzonderlijk voor de Maas. Het is ongev eer het niveau dat de uiterwaarden stroomafwaarts van venlo gaan overstromen.

Inmiddels is de afvoer bij Maastricht al weer flink gedaald en onder de 1000 m3/s gezakt. Omdat het de komende week zo goed al droog blijft, zal de afvoer sterk blijven dalen. Iedere dag gaat er eerst ca 100 m3/s vanaf, later wat minder. Volgens weekend komt de afvoer dan weer bij de 500 m3/s uit en in de loop van die week zal de daling nog verder gaan, zei het steeds langzamer. Een stijging is voorlopig niet te verwachten.

In de figuur hieronder is het verloop van de Maas tot nu toe dit jaar weergegeven. Duidelijk is de periode te zien dat de afvoeren langdurig boven het gemiddelde (de groene lijn) lagen. Heel anders dan in 2019, toen er maar een piek was.  De beide perioden dat de afvoer het hoogste was viel juist in perioden dat de afvoer sinds 1911 nog niet zo hoog was geweest. Dit waren echter in beide gevallen de laagste uitschieters, want de hoogste afvoeren die tot nu toe in deze periode zijn opgetreden liggen nog zo'n 500 tot 750 m3/s hoger; dit zijn de hoogste punten van de rode lijn.

Jaarafvoer Maas.png

Verloop Maasafvoer dit jaar in vergelijking tot gemiddelde, laagste en hoogste afvoeren. Ook 2019 is weergegeven.
Verloop Maasafvoer dit jaar in vergelijking tot gemiddelde, laagste en hoogste afvoeren. Ook 2019 is weergegeven.

De hoogwaterperiode viel dus vooral op door de lange duur en niet door de hoogte van de pieken. In totaal passerde er in de afgelopen 45 dagen zo'n 4 miljard m3 water, 2,5 keer zoveel als normaal. Ik ben in de meetreeks van de Maas op zoek gegaan naar andere perioden met zo'n grote hoeveelheid water en die zijn er ca 10 geweest, wat betekent dat het gemiddeld eens in de ca 12 jaar gebeurt. De situatie bij de Maas was dus meer uitzonderlijk dan langs de Rijn en we moeten ook terug tot 2002 voor een jaar met een grotere hoveelheid. Het meeste water ooit in 45 dagen passeerde in 1994, toen passeerde nog 20% meer.

Hoogwater Roer

Een van de beken die in de Maas uitmondt is de Roer. Zij ontsprinbg aan de oostzijde van de Ardennen en de afvoer kan tijdens perioden met veel regen oplopen tot boven de 100 m3/s. Afgelopen week was er ook een hoogwater in de Roer en dat zorgde langs deze kleine rivier ook voor uiterwaarden die overstroomden. Op de plaats waar de Roer Nederland instroomt bedroeg de piek iets meer dan 110 m3/s. Dit is een afvoer die eens in de 2 tot 3 jaar voorkomt. 

Het bijzondere aan de Roer is dat er er bovenstrooms enkele grote stuwmeren in gebouwd zijn waarin enorm veel water kan worden opgeslagen. Het totale volume van de stuwmeren bedraagt 267 miljoen m3. Dat is nog de helft meer dan de totale jaarafvoer van de Maas.  Met deze stuwmeren kan de waterafvoer van de Roer sterk gereguleerd worden. Gedurende de winter wordt er water opgeslagen en tijdens de zomer wordt dit geleidelijk afgevoerd, zodat de Roer dan altijd een bijna constant niveau heeft. 

Om voldoende ruimte te hebben voor wateropslag wordt er aan het begin van de winter voor gezorgd dat er ca 70 miljoen m3 ruimte beschikbaar is in de stuwmeren. Als het veel regent stroomopwaarts van de stuwmeren, dan vult dit niveau zich soms snel op, maar het is vrijwel altijd groot genoeg om het extra water op te vangen. Door de vele regen van de afgelopen week was de beschikbare ruimte voor ca 65% benut. Daarom werd besloten om extra water af te leiden, zodat er later niet te weinig ruimte zou zijn. 

Ondanks dat de afvoer vanuit de stuwmeren wat werd opgeschroefd werd er nog altijd meer water van bovenstrooms vastgehouden dan er doorgelaten werd. De maximale aanvoer van bovenstrooms bedroeg ca 70 m3/s terwijl er benedenstrooms maximaal 45 m3/s uitstroomde. De hoogwaterpiek had zonder de stuwmeren dus nog ca 25 m3/s groter kunnen zijn. Benedenstrooms van de stuwmeren komen ook nog enkele zijbeken in de Roer uit. In deze beken liggen geen stuwmeren en het water dat zij vorige week afvoerden, stroomde dus allemaal door naar de Roer. Samen droegen zij vorige week ca 65 m3/s bij aan de afvoer, zodat het totaal benedenstrooms in de Roer op 110 m3/s uit kwam. Inmiddels zijn de afvoeren langs de Roer ook weer snel aan het dalen.