U bent hier

Weersomslag een feit, maar nog weinig regen in de stroomgebieden

Na het uitbundige zomerweer van de afgelopen 3 weken vertoont het weer de komende week de eerste herfstachtige trekjes. De temperatuur is fors lager en zo nu en dan waait het hard. In Europa valt de meeste regen nu in de noordelijke regionen en daar krijgt het noorden van Nederland nog aardig wat van mee. Voor het zuiden van ons land en in de stroomgebieden van Rijn en Maas wordt deze week maar weinig regen verwacht. De waterstanden in de Rijn dalen daarom langzaam en de afvoer van de Maas blijft voorlopig nog op een laag niveau. 

Tot besluit van dit bericht een korte analyse van hoe droog de afgelopen zomer is verlopen. Er waren veel berichten in de media over de aanhoudende droogte, maar was het ook echt zo droog?

Lagedrukgebieden bepalen voorlopig het weer in Noordwest-Europa

De afgelopen week bepaalden lagedrukgebieden al het weer bij ons. De eerste dagen lag een exemplaar boven Frankrijk en dat zorgde voor veel buien die ook in Nederland lokaal veel neerslag brachten. Het stroomgebied van de Rijn ontving ook nog aardig wat buiige neerslag en dit zorgde ervoor dat de Rijn de afgelopen week wat extra water ontving.

Vanaf donderdag verscheen een nieuwe lagedrukgebied boven de Britse eilanden. Eerst bracht het een stroming van warme lucht op gang en vanaf zaterdag na de passage van een koufront drong de koelere lucht tot ons door. Ook dit lagedrukgebied zorgt voor buiigheid, maar de grootste activiteit beperkt zich nu tot de noordwestelijke helft van het land. Tot de stroomgebieden van Rijn en Maas dringen deze buien niet meer door omdat de luchtdruk boven centraal Europa vrij hoog is en dat tempert daar de buiigheid.

Het Britse lagedrukgebied is inmiddels naar Scandinavië doorgetrokken, maar een volgend exemplaar nadert al weer vanaf de Oceaan en later deze week staan er nog meer lagedrukgebieden op het programma. De regenzones die hiermee samenhangen brengen vooral in het noorden en westen van Nederland neerslag en daar kan de komende week nog meer dan 5 tot 7 cm regen vallen. Daarmee wordt augustus in dit deel van het land, waar op veel plaatsen al meer dan 5 cm is gevallen een natte maand.  

In Midden Nederland blijft het de komende week bij zo'n 3 tot 4 cm en het zuidoosten moet het doen met 2 cm of nog wat minder. Omdat augustus in het zuidoosten tot nu toe te droog verliep, met soms nog maar 1 cm regen sinds het begin van de maand, zal de maand hier bijna zeker veel te droog verlopen. Normaal valt er namelijk zo'n 7 cm regen in augustus. 

Het is een kenmerkend neerslagpatroon dat we de laatste jaren regelmatig hebben gezien, waarbij regenzones vanaf de Oceaan nog wel tot de kustprovincies doordringen, maar in het binnenland al snel hun activiteit kwijtraken. In de kaart hieronder, met de neerslagverwachting voor de komende week, is dit goed te zien.

De droge zone waar het zuidoosten van Nederland binnen valt strekt zich nog ca 500 km verder naar het zuiden uit en het hele Duitse deel van het stroomgebied van de Rijn en het stroomgebied van de Maas vallen er in. Pas tegen de voorzijde van de Alpen aan wordt het weer natter en dat zorgt ervoor dat de Rijn daarvandaan soms nog wat extra water ontvangt. 

Schermafbeelding 2020-08-23 om 14.43.00.png

Neerslagverwachting voor de komende 7 dagen voor Nederland en de stroomgebieden van Rijn en Maas. Het kenmerkende patroon met een brede droge zone over Noordoost-Frankrijk, Wallonië en een groot deel van Midden Duitsland is weer terug (bron: kachelmannwetter.com)
Neerslagverwachting voor de komende 7 dagen voor Nederland en de stroomgebieden van Rijn en Maas. Het kenmerkende patroon met een brede droge zone over Noordoost-Frankrijk, Wallonië en een groot deel van Midden Duitsland is weer terug (bron: kachelmannwetter.com).

De huidige verwachting is dat de lagedrukgebieden tegen het eind van de komende week een wat zuidelijkere koers gaan volgen, wat de kans vergroot dat de regenzones dan ook verder Midden-Europa in kunnen dringen. Mogelijk dat er in het gebied dat deze week grotendeels droog blijft, dan wel wat regen gaat vallen. Dat zou dan in de week na komend weekend wat extra water betekenen voor de grote rivieren. Het blijft nog even afwachten of dat ook uit gaat komen.

Rijn profiteerde van buiigheid boven Duitsland, maar gaat nu dalen.

Hierboven schreef ik over het grote gebied boven Midden-Duitsland en Oost Frankrijk waar de laatste maanden vaak maar weinig neerslag viel en het ook de komende week droog blijft. Dat het ook anders kan, bleek de afgelopen 2 weken, toen er in dit gebied juist veel buien tot ontwikkeling kwamen en er voldoende water viel om de Rijn wat water te leveren.

In deze 2 weken viel er verder zuidelijk wat minder regen en de neerslag van de buien bleek juist voldoende om de Rijn op een vrij vast peil te houden bij Lobith tussen de 7,8 en 7,9 m +NAP. De afvoer lag daarbij tussen de 1250 en 1300 m3/s. Dat is iets onder het langjarig gemiddelde voor deze tijd van het jaar, maar omdat het samenviel met de zeer warme periode kwam het goed uit dat de Rijn niet daalde naar een veel lager niveau.

Inmiddels is de buiigheid uitgestorven en is het al een paar dagen droog in het stroomgebied. Bij Lobith is de Rijn sinds vandaag daardoor gaan dalen en die daling zal de hele week aanhouden. Dagelijks daalt de stand met ca 5 cm en aan het eind van de komende week zal de 7,5 m +NAP bij Lobith onderschreden worden. De afvoer zal dan tot ca 1100 m3/s zijn gedaald.

Waarschijnlijk houdt de daling ook nog aan in de week na het komend weekend en op 1 of 2 september kan de stand gedaald zijn tot ca 7,3 m +NAP en de afvoer komt dan in de buurt van de 1000 m3/s. Of de 1000 m3/s ook daadwerkelijk onderschreden wordt, hangt af van de neerslag die rond of na het komend weekend al dan niet gaat vallen in het stroomgebied. Volgende week is daar meer duidelijkheid over te geven.

De kans dat later in het naseizoen de 1000 m3/s nog onderschreden zal worden is echter vrij groot omdat de afvoeren in september in de verreweg meeste jaren lager liggen dan in augustus. Voorlopig is er ook geen aanleiding dat dat dit jaar anders zal zijn. Volgende week zal ik in de analyse laten zien in hoeverre de afvoeren van augustus al iets kunnen zeggen over de afvoeren in september.

Maas blijft onveranderd erg laag

Ook in het stroomgebied van de Maas vielen de afgelopen week buien, maar de neerslaghoeveelheden waren kleiner dan in het stroomgebied van de Rijn en de Maasafvoer steeg maar weinig. De afvoer in de Maas bij Maastricht bedroeg deze week tussen de 35 en 40 m3/s en dat is zo'n 10 m3/s meer dan in de weken daarvoor. Het is echter nog steeds ruim om het langjarig gemiddelde voor deze tijd van het jaar, dat ca 100 m3/s bedraagt.

De komende week wordt tot vrijdag weinig regen verwacht en zullen de afvoeren weer iets dalen naar ca 25 tot 30 m3/s. Mocht er rondom het weekend wat meer regen gaan vallen, dan is na het weekend weer een kleine stijging mogelijk. 

Hoe droog was de afgelopen zomer?

De eerste twee weken van augustus verliepen erg warm en droog en dat versterkte het idee dat we dit jaar met een droge zomer te maken hebben; de derde droge zomer op een rij wordt hij wel genoemd. Met name de waterschappen op de hogere zandgronden (dat is in Overijssel, Gelderland, Brabant en Limburg) gaven ook aan dat het grondwaterniveau wederom erg laag stond en op veel plaatsen zijn er beregeningsverboden ingesteld om het niveau niet nog verder te laten dalen.

Als we de neerslagoverzichten van het KNMI er bij halen dan blijkt de zomer echter helemaal niet zo droog te verlopen. Hieronder heb ik maandtotalen van juni, juli en augustus (t/m de 22e) naast elkaar gezet en die laten op de meeste plaatsen toch ieder maand flinke neerslagsommen zien. Ter vergelijking heb ik er juli 2018 naast gezet, wat een echt droge maand was.

In juni valt er normaal zo'n 55 tot 70 mm. In het zuiden en westen werd dat dit jaar ruim overschreden, in het midden en oosten viel ongeveer de normale hoeveelheid en alleen in Friesland was het iets te droog. In juli (er valt dan normaal zo'n 70 tot 80 mm) werd dat rechtgezet, want toen was het in Friesland juist erg nat, net als in heel het noorden van het land. In de rest van het land viel ongeveer de normale hoeveelheid, alleen in het oosten van Brabant en Noord- en Midden-Limburg was het droog en viel maar iets meer dan de helft van de normale hoeveelheid.

Augustus, waarin normaal 60 tot 75 mm valt, levert tot nu toe een heel divers beeld op. Er zijn plaatsen, vooral in het noorden en midden waar nu al ruimmeer dan de normale maandsom is gevallen, maar in het zuidoosten en het midden zijn er ook gebieden waar nog maar weinig is gevallen.

Al met al zijn er flinke verschillen, maar in het grootste deel van het land is deze zomer wel ongeveer de normale hoeveelheid neerslag (zo'n 190 tot 220 mm) gevallen. Er zijn echter enkele plaatsen, met name in het zuidoosten, waar nog maar z'n 125 tot 150 mm is gevallen en daar is het dus wel echt droog. Als we het echter vergelijken met de zomer van 2018, toen in het hele land in de zomer maar zo'n 75 tot 100 mm viel, dan is dit huidige jaar toch van een andere orde.  

Neerslag zomer 2020 incl juli 18.jpg

Neerslaghoeveelheden afgelopen zomermaanden. Ter vergelijking geheel rechts de kaart van juli 2018. (bron KNMI)
Neerslaghoeveelheden afgelopen zomermaanden. Ter vergelijking geheel rechts de kaart van juli 2018. (bron KNMI)

Om te verklaren hoe het mogelijk is dat, ondanks dat er deze zomer heel wat neerslag gevallen is, de grondwaterstanden toch zo laag staan, moeten we het overzicht van het neerslagtekort van het KNMI wat nader bekijken (zie figuur hierna). De zwarte lijn geeft het verloop van het neerslagtekort aan over dit jaar. De lijn wordt vastgesteld door iedere dag voor de 13 hoofdstations van het KNMi de neerslag bij de verdamping op te tellen. Als er die dag meer water verdampt is, dan gevallen stijgt de lijn en als het meer regent dan dat er verdampt daalt hij. Hoe sneller de lijn oploopt, hoe minder het regent en hoe meer er verdampt. 

Ook in een normale zomer loopt het tekort op; er valt in de periode mei t/m augustus namelijk meestal minder regen dan dat er verdampt. De blauwe lijn geeft de situatie aan van een gemiddeld jaar; het tekort loopt dan op tot ruim 10 cm rond midden augustus. In extreem droge jaren zoals 2018 en 1976 kan het tekort uiteindelijk oplopen tot meer dan 30 cm. 

Neerslagverloop zomer 2020.jpg

Verloop neerslagtekort zomerhalfjaar 2020. In deze grafiek van het KNMI is een extra lijn afgebeeld die het verloop vanaf 1 juni aangeeft, in de situatie als april en mei ongeveer normaal waren verlopen (bron KNMI, met bewerking)
Verloop neerslagtekort zomerhalfjaar 2020. In deze grafiek van het KNMI is een extra lijn afgebeeld die het verloop vanaf 1 juni aangeeft, in de situatie als april en mei ongeveer normaal waren verlopen (bron KNMi, met bewerking).

Dit jaar staat het neerslagtekort momenteel op ca 25 cm en het is dus, vanaf 1 april gemeten, zeker een droog jaar.  Het jaar bevindt zich nabij de groene lijn, wat wil zeggen dat gemiddeld een op de 20 jaren zo droog is als dit jaar. Als we de zwarte lijn wat nader bestuderen dan valt op dat hij in de eerste 2 maanden zeer sterk oploopt en eind mei zelfs hoger staat dan ooit tevoren. Vanaf het begin van de zomermaanden gaat de sterkste stijging er uit en loopt de lijn meer gelijkmatig op.

Om het effect van de 2 zeer droge voorjaarmaanden in beeld te brengen heb ik de zwarte lijn afgeknipt vanaf 1 juni en naar onder verplaatst naar de blauwe lijn. Deze verplaatste lijn geeft de situatie aan dat april en mei als in een normaal jaar waren verlopen. In dat geval was het neerslagtekort vanaf 1 juni wel wat verder opgelopen en rond eind augustus op zo'n 13 tot 14 cm zijn uitgekomen en was het helemaal niet zo'n bijzonder jaar geweest.

Op de website van waterschap Rijn en IJssel is ook een grafiek van het neerslagtekort te vinden, maar dan voor het beheergebied van dit waterschap dat zich uitstrekt over het zuidoosten van de provincie Gelderland. Het is een van de regio's waar het in juli en augustus vrij droog was. Ik heb de grafiek op dezelfde wijze bewerkt als de grafiek van het KNMI voor het hele land.

In deze drogere regio is het totale neerslagtekort vanaf 1 april op dit moment net zo hoog als in het zeer droge jaar 1976. Maar ook hier wordt dit voor een groot deel veroorzaakt door de uitzonderlijke droogte in april en mei en is de bijdrage van de 3 zomermaanden veel kleiner. De verlaagde lijn komt er wel dichter in de buurt van de groene lijn, wat laat zien dat het het hier wel droger is dan gemiddeld over het hele land.

Neerslagtekort Achterhoek.jpg

Verloop neerslagtekort zomerhalfjaar 2020 in beheergebied waterschap Rijn en IJssel. In deze grafiek is een extra lijn afgebeeld die het verloop vanaf 1 juni aangeeft, in de situatie als april en mei ongeveer normaal waren verlopen (bron WRIJ, met bewerking).
Verloop neerslagtekort zomerhalfjaar 2020 in beheergebied waterschap Rijn en IJssel. In deze grafiek is een extra lijn afgebeeld die het verloop vanaf 1 juni aangeeft, in de situatie als april en mei ongeveer normaal waren verlopen (bron WRIJ, met bewerking).
 

De uitzonderlijke droogte van dit jaar komt dus vooral op het conto van de maanden april en mei en de 3 zomermaanden hebben daar op de meeste plaatsen maar weinig aan bijgedragen. Wat het grondwater betreft was rond 1 juni het kwaad echter al geschied. Het neerslagtekort was toen al zo groot en het grondwater zover gedaald, dat het niveau door de neerslag in de zomer niet meer op kon krabbelen. Zomerse neerslag wordt namelijk ook bijna allemaal door de planten opgenomen en het moet flink door regenen wil dan een deel ook het grondwater bereiken.

De situatie van dit jaar laat zien dat een goed grondwaterbeheer begint bij een hoge grondwaterstand in het voorjaar. Vanuit het verleden zijn de waterbeheerders in Nederland echter gewend om te sturen op een relatief laag niveau op 1 april zodat het land bewerkt kan worden. Maar de laatste 10 tot 20 jaar zijn met name de voorjaren steeds droger geworden en zakt het grondwater dan al ver uit. Dit jaar was wat de voorjaarsdroogte betreft een heel extreem voorbeeld, waarbij het tekort zelfs door een toch zeker niet erg droge zomer niet kon worden ingelopen.