U bent hier

zondag 17 maart 2019

Na een zeer natte week schakelt het weer de komende week weer over op een veel droger scenario. In het water- en weerbericht is er daarom veel aandacht dit maal voor de hoogwatergolven die nu onderweg zijn in de rivieren. Daarbij extra aandacht voor de Maas waar de hoogste afvoer sinds 2011 optrad. Niet dat de afvoer nu zo hoog was, het was vooral opvallend dat het zo lang geduurd heeft voordat het weer eens gebeurde.

Natte week eindigt met een klapper, maar vanaf nu overgang naar veel droger weertype

Het was de afgelopen week een klassieke situatie voor de ontwikkeling van hoogwatergolven: een langdurige periode die te nat is en die dan eindigt met een regengebied dat zeer veel neerslag brengt. De natte periode zorgt er dan voor dat de bodem verzadigd raakt en als dan de dag met veel regen zich aandient, levert dat water een extra grote bijdrage aan de afvoer in de beken en rivieren. 

Nadat er de hele week al regengebieden waren overgetrokken die de bodem in het stroomgebied hadden verzadigd met water, volgde er op vrijdag een regenzone die erg veel regen bracht. Niet dat de intensiteit zo heel hoog was, het was vooral de lange duur waardoor de dagsommen uiteindelijk hoog opliepen. Omdat de lucht vanuit het westen werd aangevoerd vingen de middelgebergten in de stroomgebieden de meeste regen op. Zo tapten enkele stations hoog in de Ardennen bijna  6 cm regen af en in Vogezen en het Zwarte Woud viel lokaal zelfs 12 cm tussen donderdagavond en zaterdagochtend.

Opvallend vaak schakelt het weer na zo'n extreme natte situatie ineens over op een ander weerpatroon. De luchtcirculatie verandert dan en neerslaggebieden die op de Atlantische Oceaan ontstaan, nemen een andere route. Dat is nu ook het geval en na nog een kleine regenzone die vandaag over de stroomgebieden trekt en wat buien op de maandag, blijft het langere tijd droog. In de lange termijn verwachting van de weermodellen die 10 tot 15 dagen vooruit kijken is er zelfs vrijwel geen regen in het vooruitzicht. 

Dat betekent dat de hoogwatergolven die nu in de Rijn en de Maas onderweg zijn, zullen uitlopen naar zee en dat de waterstanden later in de week weer zullen gaan dalen en zoals het er nu naar uitziet wordt dit een langdurige daling.

Maasafvoer in Zuid Limburg daalt alweer, verder stroomafwaarts nog stijgend

De hoogwatergolf in de Maas piekte gistermiddag bij Maastricht met een afvoer van 1625 m3/s. Dit is ongeveer de helft van de hoogste afvoer die ooit is opgetreden, dat was ca 3.150 m3/s in 1926. Inmiddels is de piek aangekomen tussen Roermond en Venlo en in Venlo wordt de hoogste stand vanavond verwacht. In de nacht van maandag op dinsdag komt de piek dan in het Brabantse deel van de Maas aan en woensdag in het Benedenrivierengebied waar het water via het Haringvliet naar zee wordt afgevoerd. 

Omdat het sinds gisterenochtend droog is geworden in het stroomgebied is de waterstand in de zijbeken van de Maas nu overal aan het zakken. Als de afvoeren van de grotere beken worden opgeteld, dan zijn die nu samen al ca 250 m3/s lager dan gisteren. Deze daling is nu ook in de Maas zichtbaar en bij Maastricht is de afvoer inmiddels al weer onder de 1500 m3/s gezakt. Omdat het verder ook droog blijft, verwacht ik dat de afvoer morgen richting de 1250 m3/s gaat en op dinsdag of woensdag weer onder de 1000 m3/s zakt. 

Deze daling zet verder de hele week door en aan het eind van de week wordt dan 750 m3/s bereikt. Als het droge weer zolang aanhoudt als nu verwacht, dan zal de afvoer waarschijnlijk ook weer verder dalen naar 500 m3/s of lager in de week daarna.

Maaspiek daalt onderweg, vooral daar waar uiterwaarden overstromen

Onderweg in Limburg daalt de hoogte van de Maasafvoer gaandeweg en zo hoog als in Maastricht wordt het stroomafwaarts nergens meer. Bij een vrij korte hoogwater, zoals deze, is dat een normaal verschijnsel. De uiterwaarden van de Maas overstromen en het water dat daarvoor nodig is, gaat af van de piek. Bij Maaseik aan het einde van de Grensmaas bedroeg de hoogste afvoer dan ook nog maar 1540 m3/s. 

Verder stroomafwaarts passeert de Maas de Maasplassen;  de uiterwaarden zijn hier heel breed en dit gaat ten kostte van veel water vanuit de piek. Toch zakt de piek hier niet zo heel sterk, want bij Roermond stroomt de Roer in de Maas uit en die zijrivier heeft nu ook een erg hoge afvoer (van ca 125 m3/s). Bij Venlo zal de piek daardoor op ongeveer hetzelfde niveau uitkomen als bij Maaseik. 

Stroomafwaarts van Venlo liggen de uiterwaarden vrij hoog en kan de rivier minder water opzij wegzetten. Ook is de rivierbodem hier recent over enkele tientallen kilometers verdiept om het risico op wateroverlast bij extreme hoogwaters aldaar te verkleinen. Het neveneffect daarvan is echter dat de hoogwatergolf hier extra snel wordt doorgevoerd, minder water opzij weg kan zetten en daarom relatief hoger benedenstrooms aankomt. Bij een hoogwatergolf van dit formaat is dat geen probleem, maar bij een zeer hoge afvoer kan dat benedenstrooms dan juist voor extra problemen zorgen. 

Maas bereikte hoogste afvoer sinds 2011

De afvoer van 1625 m3/s bij Maastricht was daar de hoogste afvoer sinds 9 januari 2011. Toen werd in Zuid Limburg een hoogste afvoer bereikt van iets meer dan 2200 m3/s. De gemiddelde hoogte van de jaarlijkse hoogste afvoer bedraagt bij Maastricht ca 1400 m3/s, dus daar zaten we ook dit jaar duidelijk boven. 

Als we teruggaan in de historie dan zijn er sinds het begin van de metingen in 1911 ca 50 hoogwaters geweest met een afvoer van 1625 m3/s of hoger. De kans er op bedraagt dus ongeveer eenmaal in de 2 jaar. Sinds 2011 zijn er 8 jaren verstreken en het was dus relatief lang geleden dat we een dergelijke hoogwatergolf mee maakten. Alleen in de 70’er jaren van de vorige eeuw was er een periode dat het langer duurde tussen twee hoogwatergolven van dit formaat; toen duurde het 9 jaar.

Als we per decennium kijken dan zijn er nu pas 2 hoogwaters van deze grootte of hoger geweest. In andere decennia waren dat er soms 6 of 7. Dit was bijvoorbeeld in de periode tussen 1991 en 2010 toen er relatief veel hoogwaters waren. In de grafiek hieronder is per decade het aantal middelgrote hoogwaters aangegeven (van resp > 1500, > 1650 en > 2000 m3/s) die zijn opgetreden in de Maas. De huidige golf heb ik bij de golven > 1650 m3/s meegeteld, alhoewel hij daar net niet bij hoort.

frequentie gemiddelde maasgolven.jpg

Frequentie van optreden van Maashoogwaters groter dan 1500 m3/s, 1650 m3/s en 2000 m3/s per decade
Frequentie van optreden van Maashoogwaters groter dan 1500 m3/s, 1650 m3/s en 2000 m3/s per decade

De grafiek laat zien dat er eerder in de meetreeks van de Maas ook al eens decennia waren met veel middelgrote hoogwaters, zoals tussen 1951 en 1970 en tussen 1911 en 1920. Er zijn ook perioden met opvallend weinig van dergelijke hoogwaters zoals 1971 en 1990. En ook nu lijken we weer een periode mee te maken met weinig middelgrote hoogwaters. Eigenlijk duurt die periode zelfs al vanaf 2003, want alle hoogwaters uit de periode 2001 – 2010 vielen in de eerste 3 jaar van die decade en na 2003 zijn er met de golf van gisteren erbij pas 2 geweest. Het lijkt er dus (voorlopig) niet op dat middelgrote hoogwaters steeds vaker voor komen, de nog hogere overigens ook niet. 

Rijn stijgt de komende dagen naar ca 13 meter bij Lobith

De Rijn stijgt nu vrij snel. Vanmorgen werd bij Lobith de 11,3 m overschreden en morgenochtend staat het peil al iets boven de 12 meter. Maandag en dinsdag stijgt de stand nog verder tot een hoogste niveau van ca 13 meter op woensdag en donderdag. Het water dat nu onderweg is, is afkomstig van de neerslag die tussen afgelopen dinsdag en zaterdag is gevallen. Vandaag en morgen vallen er wel nog kleinere hoeveelheden, maar die hebben geen invloed meer op de hoogte van de hoogwatergolf.

De uiteindelijke hoogte van de hoogwatergolf bij Lobith is afhankelijk van hoe de kleinere golven uit de verschillende zijrivieren met elkaar overlappen. Hoe meer dat gebeurt, hoe hoger de uiteindelijke golf zal zijn als die bij Lobith aan komt. Op dit moment is de piek vanuit de Moezel al bij de Rijn (bij Koblenz) aangekomen; dat gebeurde vanmorgen vroeg met een lokale afvoer van 1500 m3/s. De Moezel lijkt wel wat op de Maas wat haar afvoerpatroon betreft en ook dit maal kwam de afvoer van beide aardig overeen. Het Moezelwater komt over 2 dagen al bij Lobith aan.

In de Bovenrijn is de piek (aldaar ca 2.800 m3/s hoog) nu pas bij Mannheim aangekomen en vanaf daar duurt het dan nog anderhalve dag voordat dit water bij Koblenz aankomt. Tegen die tijd is de Moezel al weer aan het dalen. Het hangt dan van de snelheid van deze daling af of de piek vanaf Koblenz tot die tijd nog door groeit, of, als de Moezel sneller zakt dan de Rijn stijgt, al weer inzakt.

Het ziet er naar uit dat de Moezel de komende 2 dagen nog aardig hoog blijft en dat de piek in de Middenrijn dus nog wel door kan stijgen. Morgenavond wordt bij Koblenz de hoogste stand verwacht en, 2 dagen later, in de nacht van woensdag op donderdag is deze piek dan bij Lobith. 

Samengevat stijgt de stand bij Lobith vandaag en morgen snel tot ca 12,75 m op dinsdag. Hier hoort een afvoer bij van ca 5.000 m3/s. Daarna gaat het minder snel en op woensdag wordt dan in de loop van de dag de 13 meter bereikt. Op grond van de huidige verwachtingen ga i kuit van een stand net iets boven de 13 meter, met daarbij een afvoer van ca 5.400 m3/s. Dit hoge peil houdt dan aan tot op de donderdag. In de loop van de donderdag zet de daling dan weer in. Eerst gaat dit nog traag, maar later sneller en in het weeknd zal de 12 meter al weer onderschreden worden. Omdat het langdurig droog wordt, zal de afvoer verder blijven dalen en in het midden van de week daarna zal de afvoer dan ook weer bij ca 11 meter uitkomen. 

IJssel al aan de hoge kant, maar stijging zal daar minder zijn

De IJssel is de afgelopen dagen al extra snel gestegen vanwege de hoge aanvoer uit de zijbeken van deze rivier die in Gelderland en Overijssel, en deels zelfs in Duitsland, ontspringen. Bij Zutphen bedraagt de stand nu 6 meter, wat overeenkomt met een waterstand bij Lobith van 11,5 meter. Dat is de stand die bij Lobith op dit moment pas bereikt wordt, terwijl het water vanaf Lobith nog 1,5 dag onderweg is voor het bij Zutphen aan komt. Als er geen beekwater was geweest was de waterstand bij Zutphen na ca 50 cm lager geweest. Verder stroomafwaarts bij Olst, waar het aandeel beekwater nog wat groter is, is het verschil zelfs 65 cm. Hier overstromen de uiterwaarden nu al terwijl het meeste Rijnwater nog moet arriveren

De komende dagen neemt het aandeel Rijnwater snel verder toe, maar neemt het aandeel beekwater juist af, omdat het droog geworden is en ook blijft. Terwijl de Rijn bij Lobith de komende dagen nog ca 1,5 m stijgt is dat voor de IJssel veel minder omdat de toename en de afname elkaar daar deels opheffen. Bij Zuthen verwacht ik dat de waterstand uiteindelijk nog ca 1 m verder zal stijgen, bij Olst en Wijhe nog maar ca 60 centimeter bovenop de huidige stand.

Een volgend bericht kunt u woensdag verwachten als de hoogste afvoer in de Rijn wordt bereikt.