U bent hier

zondag 27 januari 2019

Deze week gebeurde er niet heel veel bijzonders in de stroomgebieden van de rivieren. Daarom in dit bericht vooral aandacht voor de weekverwachting van weer en water. Aan het eind van het bericht alvast een korte terugblik op 2018. Later zal ik nog een wat uitgebreider jaaroverzicht maken, dat dan op een andere pagina op deze website zal verschijnen.

Wisselvallige week met regelmatig regen; in middelgebergten en Alpen sneeuw

De komende week zal er meer neerslag vallen dan in de afgelopen week en de waterstanden van Rijn en Maas zullen daarom weer wat gaan stijgen. Veel zal het niet zijn, omdat de neerslag in de heuvels en bergen als sneeuw valt en het daar voorlopig ook koud blijft. De rivieren zullen daarom nog even moeten wachten tot het warmer wordt en de sneeuw, die daar nu wordt opgespaard, smelt en tot afvoer komt. De eerste week tot 10 dagen vooruit is er nog geen zicht op dat de sneeuw alweer smelt.

Begin vorige week stond ons weer nog onder invloed van een hoge drukgebied op de Atlantische Oceaan. Dit hoog is nu wat naar het zuidwesten opgeschoven en daardoor kunnen lage drukgebieden met neerslagzones nu wel west en midden Europa bereiken. Veel vaart zit er echter niet in de circulatie en de lage drukgebieden blijven daarom dagenlang rondtollen in onze omgeving en vullen dan langzaam op. Ze zijn ook niet heel actief en grote hoeveelheden neerslag worden ook weer niet verwacht. De lucht die de lage drukgebieden meevoeren heeft een koude oorsprong en daarom valt de neerslag vooral als sneeuw. Alleen in het laagland en dicht bij zee is het vooral regen dat er valt. 

Vandaag en morgen schuift de voorste begrenzing van de koude lucht langzaam over de stroomgebieden en er valt dan in de middelgebergten boven de ca 200 tot 300 m hoogte sneeuw. Een pak van 15 tot 20 cm is mogelijk in de Ardennen en de Eifel. Op woensdag valt er nogmaals een laagje bij en waarschijnlijk volgend weekend nogmaals. In de Ardennen wordt al met al zo’n 30 tot 50 cm sneeuw verwacht en in de Eifel, het Sauerland, het Zwarte Woud en de Vogezen 20 tot 40 cm. Ook de Alpen kunnen zich opmaken voor een nieuwe laag sneeuw van ca 40 tot 70 cm. Het sneeuwdek groeit daar almaar verder aan en bereikt lokaal al recordhoogtes.

Tot na het volgend weekend blijft het koud en zal de sneeuw nog niet smelten. Een laag sneeuw van zo’n 20 tot 50 cm zoals er nu in de middelgebergten valt, kan later in februari of maart bijdragen aan een hoogwatergolf. Als dan de dooi invalt met flink wat regen is de kans daarop het grootst. Maar als de dooi vooral uit warme lucht bestaat, met weinig neerslag, dan zal de sneeuwsmelt veel geleidelijker verlopen en is de kans op een hoogwatergolf klein. Het is daarom interessant om de ontwikkelingen in de gaten te houden.

 

Rijn daalt nog enkele dagen, daarna een lichte stijging

De Rijn is de afgelopen week snel gedaald en de stand bij Lobith bedraagt nu 8,85 m +NAP, bijna 2 meter lager dan vorig weekend. De afvoer bedraagt nu ca 1850 m3/s, zo’n 800 m3/s onder de normale hoeveelheid voor deze tijd van het jaar. Tot dinsdag daalt de stand nog ca 20 cm, maar de 8,5 m wordt niet onderschreden, want vanaf dinsdag gaat de afvoer weer langzaam stijgen.

Al met al gaat het om een kleine stijging en ik verwacht dat de waterstand volgend weekend ongeveer 1 meter hoger is dan nu. De afvoer bedraagt dan ca 2400 m3/s. Een verdere stijging zit er voorlopig niet in omdat de neerslag die de komende week valt, vooral als sneeuw naar beneden komt en omdat de temperaturen in de middelgebergten onder nul blijven, zal die sneeuw niet smelten en levert dan geen bijdrage aan de afvoer. 

Alleen de neerslag die in de dalen valt, zal regen zijn en dat levert wel een, bescheiden, toename van de afvoer op. Vanaf dinsdag komt het eerste water aan uit de noordelijke zijrivieren van de Rijn, op woensdag verwacht ik dan een stand van ca 9,8 m bij Lobith, op vrijdag van ca 9,4 m en in het weekend rond de 9,65 m +NAP. 

Op wat langere termijn houdt het wisselvallige weer nog aan en in het komend weekend wordt weer aardig wat neerslag verwacht. Vanwege de temperaturen zal ook dan een deel op lagere hoogte als regen vallen. De kans is groot dat de waterstanden in de eerste week van februari rond de 9,5 m zullen blijven schommelen. Een sterkere stijging, omdat de sneeuw in de middelgebergten weer gaat smelten, is dan nog niet te verwachten.

Maasafvoer stijgt naar ca 500 m3/s

De maasafvoer daalde het grootste deel van de week en bereikte op donderdag een afvoer van ca 175 m3/s. dat is ruim onder de normale waarde voor deze tijd van het jaar, die ca 450 m3/s bedraagt. Gisteren en vandaag is de afvoer al weer licht gestegen. Dit is smeltwater van het sneeuwgebied dat dinsdag over Nederland trok. Na Nederland trok het gebied naar het zuiden en bracht ook in het stroomgebied van de Maas wat sneeuw. Gisteren smolt dit weer weg en dat zorgde voor een kleine stijging. 

Vandaag trekken enkele neerslagzones over de Ardennen. Eerst is dat regen, maar vanaf vanmiddag ook sneeuw; hogerop in de heuvels. De regen zorgt vanaf vanavond al voor een verdere stijging van de Maasafvoer. Bij Maastricht kan deze dan ook maandag nog stijgen tot ca 500 m3/s op dinsdag. Daarna zakt de afvoer weer wat, maar op woensdag staat een nieuwe neerslagzone op het programma. Dat zal grotendeels sneeuw zijn, maar als een deel als regen valt, kan de afvoer opnieuw naar de 500 m3/s stijgen op donderdag. 

In het weekend wordt dan opnieuw neerslag verwacht, ook dan merendeels sneeuw. Daarom verwacht ik dat de afvoer na donderdag weer wat zal zakken en dan rond de 300 tot 400 m3/s zal blijven schommelen tot na het komend weekend. Een sterke stijging zit er nog niet in, omdat het vrij koud blijft en het sneeuwdek in de Ardennen de komende week alleen maar aangroeit. Pas als de dooi invalt is een grotere stijging mogelijk, maar dat is nu nog niet in zicht.

Eerste korte terugblik op 2018

2018 was een bijzonder jaar vanwege de langdurige droogte in Nederland en de ons omringende landen en de zeer lage afvoeren in vooral de Rijn. De Maasafvoeren waren ook laag, maar dat komt vaker voor. Hieronder zal ik een aantal aspecten van het vorige jaar voor beide rivieren op een rij zetten.

Het afvoerpatroon van vooral de Rijn was erg opvallend. In de grafiek hieronder is de afvoer van 2018 met een blauwe lijn weergegeven. In januari waren er 2 flinke hoogwatergolven van rond de 7000 m3/s. Een echt hoogwater, maar nog wel ver onder de hoogste afvoeren die ooit werden bereikt (rode lijn). Januari was ook ruimschoots de maand waarin het meeste water werd afgevoerd, namelijk bijna 25% van de totale jaarafvoer.

Lobith afvoeren.jpg

Verloop Rijnafvoer bij Lobith in 2018
Verloop Rijnafvoer bij Lobith in 2018

Meer hoogwatergolven waren er niet en vanaf februari t/m juni schommelende de afvoer rond het langjarig gemiddelde (groene lijn) om vanaf juli omlaag te duiken naar afvoeren die maar eens in de 10 tot 20 jaar voorkomen (dunne blauwgroene en oranje lijnen). De allerlaagste afvoer ooit (zwarte lijn) werd meestal net niet bereikt, alleen gedurende 2 weken eind november. November was ook de maand met gemiddeld de laagste afvoer, de Rijn voerde toen ca de helft af van wat in een normale novembermaand wordt afgevoerd. In december ging de afvoer weer omhoog en was er voor het eerst sinds lange tijd weer sprake van een normale maand. 

Ter vergelijking is ook 2017 in de grafiek afgebeeld (bruine lijn). Dit was een jaar met een heel andere afvoerkarakteristiek. De winter was opvallend droog, vooral januari, en na een periode met gemiddelde afvoeren, dook de afvoer eerst in april en later in juli nogmaals sterk omlaag omdat het voorjaar vrij droog was. Toen sloeg echter het weer om en volgde een vrij natte zomer in het stroomgebied. De rest van de zomer en het najaar schommelde de afvoer daarom rond het langjarig gemiddelde en erg lage afvoeren werden niet meer bereikt.

Vanwege de hoge afvoeren in de winter en de gemiddelde afvoeren in de maanden daarna, is de gemiddelde afvoer over heel 2018 niet eens zo heel laag uitgekomen. Die bedroeg 1950 m3/s en lag daarmee slechts 250 m3/s onder het langjarig gemiddelde over de periode 1901 - 2018. Er waren dan ook 35 jaren sinds 1901 met een jaargemiddelde afvoer die lager lag. Over het hele jaar bezien was 2018 dus niet zo extreem en dat blijkt ook als we 2018 vergelijken met 1921, het meest uitzonderlijke jaar. In dat jaar bedroeg de jaargemiddelde Rijnafvoer slechts 1096 m3/s. Het kan dus nog heel wat extremer dan in 2018.

Maar als we alleen naar de 4 maanden met de laagste afvoer kijken, dan blijkt wel weer hoe bijzonder deze periode was. De afvoer bedroeg over de periode augustus t/m november namelijk slechts 872 m3/s, dit was de op één na laagste ooit. Alleen 1949 was met 764 m3/s nog wel ruim lager.

Niet alleen de afvoer was bijzonder, dat gold ook voor de waterstanden. In de grafiek hieronder is deze voor Lobith weergegeven over 2018. Anders dan bij de afvoeren komt de waterstand wel opvallend laag uit. De hele periode van augustus t/m november was de waterstand lager dan ooit tevoren, op twee korte perioden na.

Dat de waterstand wel recordlaag kon worden, terwijld de afvoer dat niet was, heeft te maken met de bodemligging van de Rijn bij Lobith. Sinds de rivier in de 19 eeuw is vastgelegd met kribben, slijt de zandige bodem van de rivier heel langzaam uit en het bodemniveau zakt daardoor ieder jaar met ca 2 centimeter. 

Lobith waterstanden.jpg

Waterstand Rijn bij Lobith in 2018
Waterstand Rijn bij Lobith in 2018

Vooral bij de lage afvoeren is dat merkbaar, want de waterstanden die daarbij horen zakken bijna net zo snel als de bodemdaling. Zo bedraagt de waterstand bij 1000 m3/s tegenwoordig 7,20 m +NAP, terwijl dat 25 jaar geleden nog ca 50 cm hoger was. Toen de Rijn dit jaar zijn laagste afvoer bereikte (732 m3/s op 25 oktober) bedroeg de waterstand bij Lobith 6,51 m +NAP. In 1949, het jaar dat veel op dit jaar leek, bedroeg de waterstand bij diezelfde afvoer nog 7,90 m +NAP. Bij dezelfde afvoer is de waterstand in 70 jaar tijd dus 1,40 m gezakt. Omdat de bodem en de waterstand even snel dalen, blijft de waterdiepte en dus de vaardiepte voor de scheepvaart in principe hetzelfde. Bij het uitslijten van de bodem komen echter allerlei drempels en harde steenlagen, maar ook kabels en leidingen aan de oppervlakte te liggen die steeds verder boven de zandige rivierbodem uitsteken. Het zijn dezer uitsteeksels waar de scheepvaart vooral last van heeft.

De totale hoeveelheid water die de Maas in 2018 afvoerde, was dus ook niet uitzonderlijk laag. Deze bedroeg 214 m3/s, wat (net als bij de Rijn) ongeveer 10% onder het langjarig gemiddelde ligt. Ook hier zien we (zie grafiek hieronder) dat de winter nog vrij hoge afvoeren kende, alhoewel de afvoerpieken relatief laag bleven en ver onder de maximale waarden ooit. Doordat de 2 pieken precies binnen de maand vielen had januari een relatief hoge afvoer en werd in deze ene maand 35% van de totale jaarafvoer afgevoerd. De maanden februari t/m juni lag de afvoer rond het gemiddelde voor die tijd van het jaar. Vanaf juli t/m november is de afvoer wel langdurig zeer laag, maar omdat de afvoer in deze periode in een gemiddeld jaar ook vrij laag is, heeft dat niet zo veel invloed op de jaargemiddelde afvoer. 

Borgharen afvoeren.jpg

Maasafvoer bij Borgharen in 2018
Maasafvoer bij Borgharen in 2018

Als we 2018 vergelijken met 2017 (bruine lijn), dan zien we dat 2017 extremer was dan 2018, omdat in dat jaar de winter ook een lage afvoer had en de periode met lage zomerafvoeren in 2017 al eerder begon. 2017 had dan ook een gemiddelde jaarafvoer van slechts 140 m3/s, ruim onder 2018 en de op 1 na laagste ooit. Terwijl de Rijn in de zomer van 2017 profiteerde van veel regenzones die over het stroomgebied trokken, lag de Maas daar steeds net buiten. Zo zijn er soms zelfs vrij grote verschillen tussen de Rijn en de Maas, ook al grenzen ze aan elkaar. Dit jaar leek het afvoerpatroon van beide rivieren daarentegen weer wel sterk op elkaar.