U bent hier

zondag 3 februari 2019

Tot nu toe verloop het winterhalfjaar zonder noemenswaardige hoogwaters. Kunnen we nog hoogwater verwachten of gaat de winter op deze voet verder? Na 2 weken kouder weer ligt er in de Middelgebergten nu wel een aardig laagje sneeuw. Vaak is dat een bron voor hoogwater. In dit bericht probeer ik in de wekelijkste weer- en waterverwachting wat meer duidelijkheid te geven over de kans op hoogwater. Aan het einde van het bericht een korte terugblik op januari, dat dit jaar heel anders verliep dan vorig jaar.

Rustige week voor de boeg, met weinig variatie in de rivierafvoeren

De komende week nemen we in West Europa (voorlopig) afscheid van het winterse weertype. Het wordt zachter en zo nu en dan valt er regen, maar geen grote hoeveelheden die invloed hebben op de rivieren. Het winterweer heeft de afgelopen week in de middelgebergten boven de 300 m gezorgd voor een aardig sneeuwdek dat op de toppen van de Ardennen en de Eifel zo'n 40 cm dik is. Ook in het Zwarte Woud en de Vogezen is sneeuw gevallen, maar wat minder veel. In de Alpen valt vooral dit weekend weer een flink pak verse sneeuw. Het sneeuwdek blijft daar maar groeien.

Het winterweer werd veroorzaakt door een groot gebied boven west en midden Europa dat gevuld was met koude lucht en waar tal van lage drukgebieden in rond tolden, die voor winterse neerslag zorgden. De komende week verandert het weerpatroon flink als zich een brede rug van hoge druk vormt vanaf de Azoren via Spanje en de Alpen naar Oekraïne. Ten noorden van deze gordel, waar ook Nederland ligt, ontwikkelt zich een zuidwestelijke stroming waarmee zachte lucht wordt aangevoerd, die de oude lucht verdrijft.

Zo nu en dan passeren er komende week regengebiedjes, maar heel actief zijn deze niet en ze brengen onvoldoende regen om de waterstanden in de rivieren te beïnvloeden. Volgend weekend lijkt er weer wat te veranderen, want een wat actiever regengebied dient zich dan aan en dit kan wat verder het continent op dringen. Het zou voor flink wat regen kunnen zorgen en hoge temperaturen, zodat de sneeuw in de Ardennen en Midden Duitsland gaat smelten.

Het zou daarom kunnen dat er na deze rustige week een week volgt met stijgende waterstanden. Het is allemaal nog ver weg en de weersverwachting is nog onzeker op zo lange termijn, dus een flinke slag om de arm is nog wel op zijn plaats. 

Rijn bij Lobith schommelt net boven de 9 m +NAP (2000 m3/s)

Het was de afgelopen week een komen en gaan van lage drukgebieden boven het stroomgebied van de Rijn, maar dat leverde geen grote bijdrage aan de afvoeren in de zijrivieren van de Rijn. Voor een deel werd dit veroorzaakt doordat de neerslag als sneeeuw viel. Vooral in de heuvelgebieden in Midden Duitsland een België viel een aardig pak sneeuw en die gebieden leverden daarom al geen bijdrage. In de lagere delen viel wel regen, of smolt de sneeuw weer snel, maar daar waren de hoeveelheden neerslag onvoldoende om de waterstanden sterk te laten stijgen.

Al met al leverde het een klein watergolfje op dat zaterdag Lobith passeerde bij een stand net onder de 9,5 m +NAP en een afvoer van ca 2300 m3/s. Inmiddels is de afvoer weer wat gezakt en die daling zet zich ook morgen nog door tot de waterstand gezakt is naar iets boven de 9 meter. Vanaf dinsdag volgt dan weer een lichte stijging van enkele decimeters en tegen het eind van de week gaat de afvoer dan weer langzaam wat zakken. De normale afvoer voor deze tijd van het jaar bedraagt ongeveer 2700 m3/s, wat overeen komt met een waterstand net boven de 10 meter, dus daar ligt de huidige afvoer wel duidelijk onder.

Aan het eind van de week zal meer duidelijk zijn over de neerslag in het komend weekend. Dat het dan zacht weer wordt is wel bijna zeker, maar de vraag is hoeveel regen er dan gaat vallen. Door deze regen kan de sneeuw in de middelgebergten namelijk extra snel gaan smelten en dat kan dan een hoogwatergolfje opleveren. Ook al komt dit uit, dan verwacht ik nog zeker geen grote hoogwatergolf. Daarvoor is de situatie in het stroomgebied nu niet geschikt. Een grote hoogwatergolf begint namelijk altijd met een lange periode (enkele weken) van te natte omstandigheden en daarna dan nog een zeer natte periode waarbij er ook nog sneeuw smelt. Aan deze voorwaarden wordt nu maar ten dele voldaan, want de voorafgaande periode was niet zeer nat en er ligt ook niet heel veel sneeuw. 

Maasafvoer rond de 500 m3/s

De lage drukgebiedjes die afgelopen week boven Midden Europa aanwezig waren, brachten in het stroomgebied van de Maas wat meer neerslag dan in dat van de Rijn. De afvoer bij Maastricht is daarom gestegen naar tussen de 600 en 700 m3/s, wat iets boven de normale afvoer is voor deze tijd van het jaar (die bedraagt ca 450).

Vooral de regen van gisteren, die bijna Nederland en Belgie bleef hangen zorgde voor wat extra afvoer. Dit regengebied is nu weg getrokken en de afvoer zal daarom na vanmiddag weer wat gaan dalen. Op maandag en woensdag passeren weer regenzones, maar de hoeveelheden blijven kleine dit zorgt er hoogstens voor dat de daling wat langzamer erloopt. Ik verwacht daarom dat de afvoer de komende 4 tot 5 dagen langzaam zal dalen tot ca 500 m3/s aan het eind van de week. 

Daarna hangt veel af  van de regen die voor komend weekend wordt verwacht. Als die inderdaad wat intensiever is en daarme ede sneeuw in de Ardennen kan gaan smelten, dan is een wat grotere stijging van de Maasafvoer mogelijk. Hoe ver is nu nog niet te zeggen, maar een groot hoogwater zal het niet worden.

Januari was een maand met te lage afvoeren in Rijn en Maas

Zowel bij de Rijn als de Maas is januari de maand met de meeste kans op hoogwater. De gemiddelde maandafvoer van beide rivieren is in januari dan ook het hoogst van heel het jaar. Dit jaar waren er wel kleine watergolfjes, maar hoog werd de afvoer nooit en de gemiddelde januari-afvoer lag bij beide rivieren dan ook lager dan in een gemiddeld jaar.

Bij de Rijn was de gemiddelde afvoer met 2290 m3/s bijna 25% lager dan gemiddeld over de meetperiode die in 1901 begint. Bij de Maas bedroeg de januari-afvoer 300 m3/s, wat ca 35% lager is dan gemiddeld; de meetperiode is hier iets korter (sinds 1911). De lager dan gemiddelde afvoeren werden vooral veroorzaakt door het hoge drukgebied dat de eerste 2 weken van de maand neerslaggebieden op afstand hield. 

Vorig jaar vielen er precies 2 hoogwaters in de januarimaand en daardoor was de gemiddelde afvoer toen juist erg hoog, met 5380 m3/s bij de Rijn en 900 m3/s bij de Maas. Wat weinigen misschien nog weten is dat het jaar daarvoor de januari-afvoer juist zeer laag was, met gemiddelde afvoeren van 1054 m3/s bij de Rijn en slechts 75 bij de Maas.

Gewoonlijk is januari de maand met de hoogste afvoer, maar zoals 2017 laat zien zijn er soms ook heel droge wintermaanden. In de grafieken hieronder zijn voor de Rijn (boven) en de Maas (onder) alle januari-maanden op een rij gezet sinds het begin van de metingen. Wat opvalt is dat er altijd al flinke schommelingen zijn geweest en de grote uitschieters van 2017 en 2018 zijn zeker niet uniek. 

Rijnafvoer januari.jpg

De gemiddelde januari-afvoer van de Rijn sinds 1901 en het 11-jarig gemiddelde (rode lijn)
De gemiddelde januari-afvoer van de Rijn sinds 1901 en het 11-jarig gemiddelde (rode lijn)

Maasafvoer januari.jpg

De gemiddelde januari-afvoer van de Maas sinds 1911 en het 11-jarig gemiddelde (rode lijn)
De gemiddelde januari-afvoer van de Maas sinds 1911 en het 11-jarig gemiddelde (rode lijn)

Wat verder opvalt is dat er de laatste tijd niet meer uitschieters naar boven zijn dan in het verleden, of dat ze de laatste decennia hoger zijn dan vroeger. De verwachting is dat als gevolg van de klimaatverandering de rivierafvoeren zullen toenemen. Vooral de neerslag in de winter neemt toe en dat moet ook zijn weerslag hebben op de rivierafvoeren. Januari is dan de maand waarin je dat dan goed zou moeten kunnen zien, omdat dit de maand is met de meeste kans op hoogwater. 

Tot nu toe is dat echter niet het geval. Er is geen trend te zien dat de rivieren in meer recente januarimaanden meer water afvoeren dan vroeger. Met een rode lijn is het 11-jarig gemiddelde weergegeven en bij zowel de Rijn als de Maas zien we dit gemiddelde de laatste decennia ook niet toenemen. Er zijn wel langjarige schommelingen, maar die zijn niet heel groot en de lijn loopt aan het eind niet op. Blijkbaar wisselen de jaren met gemiddeld hogere en met gemiddeld lagere afvoeren  elkaar nog steeds af en er is geen stijgende trend zichtbaar. 

Als we wat beter naar het verloop kijken, dan valt op dat de jaren 20 van de vorige eeuw de periode was dat het langjarig gemiddelde het hoogste was uit de hele meetperiode. Daarna daalde het gemiddelde naar een lager niveau, wat eindigde met een dieptepunt in de 70-er jaren toen de rivieren in de winter het minste water afvoerden. Dit is vooral duidelijk bij de Maas, maar ook voor de Rijn was dit de periode met gemiddeld de laagste afvoer. Daarna gaat het gemiddelde in de 80-er jaren sterk omhoog, maar vanaf de 90-er jaren stabiliseert het gemiddelde en sindsdien is het verloop vrij vlak. 

Het niveau de laatste decennia is wel wat hoger dan medio vorige eeuw, maar dit wordt niet zozeer veroorzaakt door het vaker optreden van maanden met hoge afvoeren. Het zijn juist de maanden met lage afvoeren die wat minder vaak voorkomen, waardoor het langjarig gemiddelde wat is opgeveerd. Dit is vanuit het oogpunt van klimaatverandering ook te verklaren, want koude maanden komen tegenwoordig veel minder vaak voor dan vroeger en dat waren gewoonlijk ook de januari-maanden met een lage tot zeer lage afvoer. De klimaatverandering lijkt voorlopig dus niet te zorgen voor meer januarimaanden met een hoge afvoer, maar voor minder januarimaanden met een lage afvoer.