Droge week, dalende waterstanden

De laatste weken van het voorjaar verlopen droog en ook begin juni hoeven we niet op neerslag te rekenen. De rivieren dalen de komende weken daardoor sterk. In het stroomgebied van de Rijn is nog wel aardig wat water aanwezig in de grote meren en het sneeuwdek in de Alpen om het een tijdje uit te zingen. Bij de Maas echter is de in de bodem opgespaarde voorraad al weer grotendeels weggestroomd. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek Water Inzicht een uitstapje naar Spanje, waar veel regen viel. Vaak wordt beweerd dat het meeste water tot afstroom komt en de bodem niet ten goede komt. Ik ben nagegaan of dat ook blijkt uit de afvoergegevens van de rivier aldaar.

water van de week

Hoge druk weer stevig in het zadel

Het is opvallend hoe snel het weer soms kan veranderen van weerpatroon. In januari was het een groot deel van de maan zeer nat, maar vanaf 20 januari brak een vrijwel droge periode aan die tot eind februari duurde. De waterstanden daalden in die periode sterk en er werd gevreesd voor een droog voorjaar met een lage Rijnafvoer. vanaf begin maart wisselde het weerpatroon plotseling naar een veel natter scenario en dat hield aan tot begin mei.

Zowel de Maas als de Rijn stegen flink en kwamen uit boven het langjarig gemiddelde. Het grondwater in Nederland werd op veel plaatsen goed aangevuld. Twee weken geleden veranderde het weerpatroon opnieuw en sindsdien hebben we weer te maken met een hardnekkig hogedrukgebied dat neerslag op grote afstand houdt. De grote vraag is of dit wederom een wekenlange droge periode inluidt zoals we de afgelopen jaren vaker hebben gezien in de zomer.

Daarover is nu echter nog weinig te zeggen: het weer kan in de loop van juni zomaar weer overschakelen op een veel natter scenario. We zullen moeten afwachten. Ook in de meer gewone zomers zijn er soms perioden van 3 of 4 weken met weinig regen en een paar droge weken in deze tijd van het jaar zeggen daarom nog weinig over de rest van de zomer.

Het hogedrukgebied dat ons weer bepaalt ligt boven de Britse Eilanden en blijft daar nog wel een dag of 10 liggen (zie het linkerkaartje hieronder). Soms schuift het iets naar het noordwesten, maar voorlopig geven de weermodellen aan dat het steeds weer terugkeert naar dezelfde plek ten noordwesten van ons. 

Regengebieden zijn er wel boven Europa, maar op grote afstand van het hogedrukgebied zoals de rechter kaart hierboven laat zien. In de stroomgebieden van Rijn en maas valt geen druppel regen; hooguit kan er een bui de Alpen oversteken vanuit Italië ,zodat de Rijn een klein beetje water ontvangt.

De hoge druk in onze omgeving is goed nieuws voor de droogte in Zuid Europa, want daar wordt bijna overal veel regen verwacht. Het gaat om hoeveelheden van zo'n 4 tot 6 cm, die verspreid over de dagen gaat vallen. Met een later weer droge zomer voor de boeg worden de watervoorraden weer een beetje aangevuld. 

Voor onze omgeving is het weerbericht voor de komende 10 dagen daarom snel te maken, het is droog en blijft droog. Zelfs aan het eind van de verwachtingsperiode, dat is rond 7 juni, wordt nog geen verandering verwacht. De temperaturen zijn de komende dagen nog niet zo heel erg hoog omdat de wind vaak uit het noorden waait; daarom valt het met de verdamping nog enigszins mee, maar al met al zal er een flinke aanslag worden gedaan op de watervoorraden. Gelukkig waren die de afgelopen 2 maanden flink aangevuld.

Rijn daalt naar ca 8,5 m rond 10 juni

De Rijn is nu ca 2 weken aan het dalen vanaf een hoogste stand van ca 10,7 m op 15 mei. Inmiddels is daar ruim 1,5 vanaf en morgen verwacht ik dat de 9 m wordt onderschreden. De afvoer is dan gezakt tot onder de 2.000 m³/s en daarmee zo'n 10% onder het langjarig gemiddelde. 

Voorlopig blijft de stand zeker 2 weken dalen; aanvankelijk met zo'n 7 tot 8 cm per dag, vanaf 5 juni met 5 cm per dag.  Op 2 juni verwacht ik dat de stand rond 8,75 m zal zijn uitgekomen, bij een afvoer van 1.750 m³/s en rond 6 juni bij 8,5 m bij een afvoer van 1.600 m³/s. Dat is ruim 25% onder het langjarig gemiddelde, maar niet uitzonderlijk laag voor de tijd van het jaar. 

Vorig jaar bedroeg de afvoer begin juni ca 1.300 m³/s en in 2020 slechts 1.200 m³/s. In heel uitzonderlijke gevallen wordt in deze tijd van het jaar zelfs de 1.000 m³/s, dat was in 1934 en 2011 het geval. Als het droge weer ook na 7 juni nog aanhoudt, zal rond 10 juni de 1.500 m³/s bij Lobith worden onderschreden. Maar daar is nu nog weinig met zekerheid over te zeggen, want het zou ook kunnen dat het weer rond die tijd weer omslaat en er regen gaat vallen.

De enige kans op neerslag in het stroomgebied in de komende 10 dagen is er in de Alpen. Aan de zuidkant van deze bergrug ontstaan dagelijks buien en zo nu en dan zal er wel eens eentje oversteken naar het noorden. Veel invloed zal dat niet hebben op de Rijnafvoer bij ons, omdat het meeste water van deze buien eerst nog in de grote Zwitserse meren terecht zal komen en vanaf daar maar langzaam verder wordt doorgevoerd. 

Maas is snel gedaald en blijft voorlopig dalen

De afgelopen 2 weken zonder neerslag hebben de Maas snel laten dalen en bij Maastricht is de afvoer nu al weer tot onder de 100 m³/s gedaald. Dat is ruim onder het langjarig gemiddelde dat ca 170 m³/s bedraagt. De komende 2 weken zal de Maas alleen maar verder dalen, al zal de snelheid wel sterk afnemen. 

Aan het eind van de komende week verwacht ik een afvoer van ca 70 - 75 m³/s en aan het eind van de termijn waarover met enige zekerheid iets gezegd kan worden, dat is rond 10 juni een afvoer tussen de 50 en 60 m³/s. Dat is erg laag voor de tijd van het jaar, maar de Maas is nu eenmaal een rivier die altijd snel wegzakt als het een week of 4 niet regent.

Water inzicht

Hoeveel regenwater blijft er na zware regen achter in een stroomgebied

Na Italië was de afgelopen week Spanje aan de beurt voor een periode met veel neerslag. Al snel volgden de beelden in de media van modderstromen en beken die buiten hun oevers waren getreden. Er viel veel regen. Lokaal meer dan 10 cm in een dag en bij die hoeveelheden stroomt in ieder geval een deel van het water snel af, waardoor het aangevoerde water al snel niet meer in de bedding van een beek past en deze buiten zijn oevers treedt. 

Na de droogte zou je verwachten dat deze regenval welkom was, maar vaak hoor je dat dit juist niet zo is. Het water zou niet de bodem in kunnen dringen omdat een groot deel meteen over de oppervlakte afstroomt. In theorie klopt dat, want het is mogelijk dat de intensiteit van de regenval groter is, dan dat er water kan infiltreren.

Als de infiltratiecapaciteit bijvoorbeeld 20 mm/uur bedraagt en er valt 30 mm in een uur, dan zal ca 10 mm aan het oppervlak blijven. In een hellend terrein stroomt dat naar beneden, in een vlak terrein blijft het staan en zakt het later in de bodem weg als het weer droog is. Wegen en ander verhard oppervlak hebben een infiltratiecapaciteit van 0 mm en zodra het gaat regenen stroomt al het water over de weg naar beneden. Bij lange wegen kan dat bij een hoge neerslagintensiteit al snel tot ware stortvloeden leiden.

Een bekend voorbeeld is het Maasdal bij Dinant waar sommige wegen loodrecht op het dal staan en er bij zware neerslag al snel grote modderige waterstroom op gang kan komen. Onder de link een filmpje van zo'n event enkele jaren terug toen er in ongeveer een half uur tijd 50 mm viel. Ik heb deze plaats aan de hand van luchtfoto's geanalyseerd en het ging hier vrijwel alleen om water dat op de wegen en omliggend verhard oppervlak was gevallen. Onderaan in het dal telt al dat water op tot een steeds grotere stroom.

In Spanje zal dat bij de zware neerslag niet anders zijn geweest. De wegen leveren daar het meeste water bij een hoge neerslagintensiteit, vaak nog aangevuld met regenwater dat op stenige berghellingen is gevallen. Een deel van de regen in Spanje viel overigens niet in de vorm van zware buien, maar als een gestage stevige regenval met een intensiteit van 3 tot 5 mm/uur. In dat geval zakt al het water gewoon in de bodem; behalve uiteraard het water dat op de wegen valt.

Ik ben op zoek gegaan naar afvoergegevens van beken in de provincie Valencia, waar van 23 t/m 25 mei erg veel regen viel. Hieronder een kaartje van een deel van die provincie met omlijnd twee kleinere stroomgebieden van de Rio Clariano, waar ca 120 mm regen viel en de Rio Serpis waar 80 mm viel. 

In het stroomgebied van de Clariano viel bovenstrooms van het meetpunt bij Montaberner in totaal ca 30 miljoen m³ water, in dat van de Serpis ca 28 miljoen m³ in het gebied bovenstrooms van het stuwmeer waar de inhoud van gemeten wordt. In beide situaties kwam minder dan 10% van het gevallen regenwater tot afstroom: bij de Clariano was het 7%, bij de Serpis 9%.

Nu zal ook een deel van het water verdampt zijn voordat het in de rivieren terecht kwam, waardoor het percentage hoger zal zijn.  En ook zijn de neerslagmetingen gebaseerd op slechts enkele meetstations, dus misschien dat de totale hoeveelheid regen wat kleiner was, maar daardoor zal het percentage misschien 15 of 20% zijn geweest.

Uit de analyse blijkt dat het onwaarschijnlijk is dat het meeste water tot afstroom is gekomen. Lokaal zal dat zeker zijn gebeurd, bijvoorbeeld in delen met veel verhard oppervlak, maar verdeeld over het heel stroomgebied is het grootste deel van de neerslag toch gewoon vastgehouden. Al met al is de situatie voor Spanje dus wat gunstiger dan vaak wordt beweerd, behalve dan op plaatsen waar het tot overstromingen is gekomen.