Eindelijk regen, maar nog lang geen einde aan lage waterstanden

Na 5 weken zonder een druppel regen gaat er de komende dagen eindelijk wat vallen in Nederland en ook de stroomgebieden kunnen op flink wat neerslag rekenen. Het is echter waarschijnlijk niet voldoende om de waterstanden weer op een gemiddeld niveau te brengen. Na deze week is de kans groot dat het hogedrukweer met weinig regen in ieder geval tijdelijk weer terugkeert. De lage waterstanden houden daarom voorlopig nog aan. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek Water Inzicht een vergelijking van de huidige situatie in de Maas en de Rijn met eerdere jaren. Wat betekende een zo lage afvoer in juni; dat het de hele zomer laag bleef of is herstel ook op kortere termijn al weer mogelijk?

water van de week

Hogedrukgebied maakt even plaats voor buien

Het hogedrukgebied dat de afgelopen 5 weken eerst bij Schotland lag en later boven Scandinavië, is nog wat verder naar het noorden getrokken en een daardoor kon een lagedrukgebied boven de Britse Eilanden wat dichterbij komen. Een zone met buien behorend bij dit lagedrukgebied trok gisteren over Frankrijk en België tot boven het zuiden van Nederland en daar komt vandaag al een einde aan de zeer lange reeks van droge dagen.

In het midden en noorden van het land duurt het waarschijnlijk nog 1 of 2 dagen langer. Op dinsdag nadert namelijk een nieuw buiengebied, dat veel actiever is en mogelijk dat er dan lokaal 20 - 30 mm regen kan vallen.  Het zal niet voldoende zijn om het snel opgelopen neerslagtekort op te heffen, dat nu al meer dan 150 mm bedraagt.

Donderdag volgt een nieuw buiengebied dat nog wat actiever lijkt te gaan worden. Voorlopig ziet het er naar uit dat dit gebied vooral het zuidoosten van het land zal raken, omdat het gebied met de meeste neerslag ten zuiden van Nederland blijft. Vanaf donderdag trekt het Britse lagedrukgebied naar het noorden weg en kan een uitloper van het Azoren-hogedrukgebied boven onze omgeving komen te liggen. Het zal opnieuw voor droog weer zorgen. Onduidelijk is nog hoe lang dit hogedrukgebied stand gaat houden.

In de stroomgebieden bleef het de afgelopen week zo goed als droog; alleen in de Alpen vielen enkele buien. Het buiengebied dat gisteren over Frankrijk  naar het noorden trok bleef te westelijk voor de Ardennen. De buienzone van dinsdag blijft ook nog vrij westelijk, maar de Ardennen kunnen dan al wel wat regen verwachten. Op woensdag blijft het in het stroomgebied van de Maas waarschijnlijk droog, maar breiden de buien zich uit naar het oosten van Frankrijk en het zuiden van Duitsland.

De donderdag zou een bijzondere dag kunnen worden met veel regen boven de Ardennen en het midden van Duitsland. De verwachting voor donderdag varieert echter nog steeds bij de weermodellen, dus zou de neerslagzone ook wat verder zuidelijk kunnen komen te liggen. Een meer noordelijke koers met veel regen boven Nederland lijkt er niet in te zitten. Op vrijdag trekt de regenzone naar het oosten weg en kunnen er vooral in de Alpen nog buien vallen. In het weekend en de dagen daarna ziet het er nu naar uit dat het, onder invloed van het nieuwe hogedrukgebied, overal droog blijft.

Rijn daalt nog iets, in tweede helft week licht stijgend

De Rijn is de afgelopen week 50 cm gedaald en de stand bedraagt nu ca 7,8 m (NAP). De komende dagen  zet de daling nog langzaam door met zo'n 5 cm per dag en ik verwacht de laagste stand op vrijdag bij een stand net boven de 7,5 m (NAP). De afvoer die nu nog ca 1.250 m³/s bedraagt, zal dan zijn gezakt tot ca 1.125 m³/s. Een dergelijke afvoer is niet ongewoon voor de Rijn, het is vooral bijzonder dat het in deze tijd van het jaar al zo weinig is. Het langjarig gemiddelde voor midden juni bedraagt namelijk 2.250 m³/s.

Als de verwachting klopt, dan gaat er dinsdag voor het eerst sinds lange tijd weer regen vallen in het stroomgebied. De hoeveelheden zijn echter niet heel groot en ik verwacht dat de Rijnafvoer er maar weinig van gaat merken. Het zorgt hoogstens voor een stabilisering van de daling als dit extra water op vrijdag bij Nederland aankomt.  

Op donderdag kan er veel meer regen vallen, vooral in Midden Duitsland. Deze verwachting is echter nog niet zeker, maar mocht het uitkomen, dan kan er voldoende water vallen om de waterstand een meter te laten stijgen, tot 8,5 m (NAP) bij een afvoer van ca 1.600 m³/s. Dat water bereikt Nederland vanaf zondag.

Deze verwachting is echter nog onzeker en bij iedere run van het weermodel valt de hoofdmoot van de regen weer in een ander gebied. Mocht er minder regen vallen dan nu verwacht, dan zal de Rijn ook minder stijgen en dan blijft het misschien maar bij een stand van ca 8 m en een afvoer van ca 1.350 m³/s. Later in de week is hier meer over te zeggen; eerst zal de regen moeten vallen.

Maas kan dinsdag al wat stijgen en later in de week nog wat meer

De Maasafvoer bij Maastricht bedraagt nu nog maar 55 m³/s en dat is nog maar 40% van het langjarig gemiddelde. In Water Inzicht ga ik hier verder op in hoe bijzonder dit is. De komende dagen daalt de afvoer nog iets, maar op dinsdag zou er voldoende regen kunnen vallen in de Ardenne om de afvoer weer wat op te laten veren. 

Er wordt dan zo'n 10 tot 20 mm verwacht over een vrij groot gebied en dat zou voldoende moeten zijn om de afvoer enkele tientallen m³/s te laten stijgen. Doorgaans levert zo'n hoeveelheid wel 50 to 100 m³/s extra op voor de Maas, maar na zo'n lange droge periode zal dat niet gehaald worden.

Woensdag blijft het droog, maar donderdag kan er erg veel regen gaan vallen. Misschien wel 75 tot 100 mm op een aantal plaatsen en als dat uit komt zal dat flink wat extra water opleveren voor de Maas. Mogelijk dat er zelfs een piekje komt tot tussen de 300 en 500 m³/s. Dat bereikt Maastricht dan op vrijdag.

Het is echter nog onzeker of dit uitkomt, omdat nog onduidelijk is waar de zone met buien precies komt te liggen. Mocht hij over de Ardennen liggen, dan mogen we een sterke stijging verwachten, maar als de meeste regen net ten zuiden van de Ardennen valt over Noord Frankrijk, dan valt het in een gebied waar veel meer water in de bodem kan dringen en dan bereikt de afvoer hoogstens een niveau tussen de 150 en 200 m³/s.

Na donderdag wordt het weer minstens een dag of 5, en waarschijnlijk nog langer, droog in het stroomgebied en daarom zal de afvoer na vrijdag weer snel gaan dalen. Omdat nog onduidelijk is hoever de afvoer gaat stijgen, is nu ook nog niet te zeggen hoe de daling gaat verlopen. In de loop van de week is daar ook eer duidelijkheid over te geven.

water inzicht

Hoe uitzonderlijk zijn de huidige waterstanden en kan de situatie nog verbeteren

Voordat ik naar de situatie in de Rijn en de Maas ga, eerst nog twee tabellen die aangeven hoe bijzonder de afgelopen droge periode in Nederland was.

In de bovenste tabel de jaren met meer dan 20 dagen zonder regen in De Bilt. De huidige periode duurt t/m vandaag al 36 dagen en daarmee is dit jaar de vorige nummer 1 op de lijst, het jaar 2007, voorbij gegaan. Verder valt op dat de top 3 helemaal bestaat uit jaren sinds het jaar 2000 en de top 5 uit jaren sinds 1980. Op plek 7 vinden we pas het eerste jaar met ook een lange droge periode in juni; die duurde toen 12 dagen korter dan het huidige jaar.

Als we de lat iets lager leggen en ook de jaren meenemen dat er tot 1 mm regen viel, dan ziet de ranglijst er iets anders uit. 2007 staat dan weer aan kop met 45 dagen, direct gevolgd door 2020 en 2018 met 43 en 42 dagen. Dit jaar staat op de 4e plaats met 37 dagen. Iets lager komen we ook nog 2022 tegen met 31 dagen. Ook hier valt het grote aantal jaren sinds 2000 op, 5 stuks in de top 7. Verder valt op dat er sinds 2018 maar liefst 4 jaren zijn geweest met langdurige droogte: 2018, '20, '22 en '23. Het moge duidelijk zijn dat voor het Nederlandse klimaat de droogte een van de belangrijkste issues is geworden van de laatste tijd.  

Ook in de stroomgebieden heeft al 5 weken niet of nauwelijks geregend en de waterstanden zijn zeer ver gezakt. De Rijnafvoer bedraagt nu nog ca 1.250 m³/s en dat is 1.000 m³/s lager dan wat normaal is voor deze tijd van het jaar.  Er zijn maar enkele jaren met een vergelijkbare of nog lagere afvoer in deze tijd van het jaar: 1934 en 2011 waren lager en 1918, 1921, 1947, 1948, 1976 en 2014 waren vergelijkbaar. Tussen deze jaren komen we dus ook wel jaren tegen uit het verleden, wat doet vermoeden dat de huidige periode met lage afvoeren niet past in een trend. 

Als we iets uitzoomen en de 20 jaren met de laagste afvoer in de tweede decade van juni bekijken, dan komen we daar maar liefst 6 jaren tegen van na het jaar 2000. Dat is een kans van 26%, terwijl bij een gemiddelde verdeling dit 16% zou zijn geweest. De kans op een lage afvoer in juni is de laatste 20 jaar dus relatief groot geweest en eerder in de meetreeks is zo'n periode niet eerder tegen gekomen. De '40er en '70 er jaren van de vorige eeuw kenden relatief veel droge jaren, maar rond midden juni vinden we daar maar 1 of 2 jaren van terug.

Voor het waterbeheer in Nederland is het spannend wat er de komende maanden gaat gebeuren. Gewoonlijk is de Rijnafvoer in juni nog vrij hoog en zakt zij pas in juli en augustus naar de laagste waarden in september. Nu de afvoeren in juni al zo laag zijn, doet dat vrezen voor de maanden die nog gaan komen; want als de afvoer nu nog verder gaat dalen dan zal zij in augustus mogelijk extreem laag uitkomen.

Als we naar eerdere jaren uit de meetreeks kijken dan is er nog hoop dat het goed komt. Van de 10 jaren met een zeer lage afvoer in juni, was de afvoer in juli en augustus in 6 jaren hoger dan nu en in 4 jaren lager. Bij die jaren met een lagere afvoer vinden we ook het vorig jaar 2022 en verder 1921, 1947 en 1949. Gemiddeld kwam de afvoer in juli in deze 10 jaren uit op 80% van het langjarig gemiddelde en augustus op 85%. Als dat nu ongeveer zo uit zou komen, dan is er weinig aan de hand want het Nederlandse waterbeheer is prima ingericht op dergelijke percentages. Op dit moment is er nog weinig over te zeggen wat er gaat gebeuren: worst het een jaar zoals 2022 met verder dalende standen, of zoals 2014 met juist een stijgende afvoer in de overige zomermaanden.

De Maasafvoer bedraagt nu ongeveer 55 m³/s en dat is slechts 40% van het langjarig gemiddelde. Er zijn 6 jaren met een nog lagere afvoer rond midden juni dan 2023. Daarbij ook het beruchte jaar 1976 toen de afvoer op dit moment slechts 20 m³/s bedroeg. In de andere jaren lag deze tussen 40 en 45 m³/s. Bij de 20 jaren met de laagste Maasafvoer in deze tijd van het jaar komen we maar liefst 7 jaren tegen uit de periode sinds 2000, wat betekent dat de kans op een jaar met zeer lage afvoeren in deze periode 30% bedroeg, terwijl het langjarig gemiddelde 18% was.

Maas en Rijn liggen wat de kans op lage afvoeren betreft dus ongeveer op hetzelfde niveau. Wat het vervolg betreft is de situatie bij beide rivieren echter verschillend. In juli is er namelijk slechts na 3 van de 10 jaren met een lage juni-afvoer sprake van een hogere afvoer en daarbij ging het dan om ca 10 tot 15 m³/s meer. In augustus is de situatie gunstiger en is er in 6 van de 10 jaren een hogere afvoer. Na een juni-afvoer bij Maastricht van 35% van het langjarig gemiddelde bedroeg de afvoer in juli ca 40% van het langjarig gemiddelde en in augustus ca 60%. De Maas krabbelt na een periode met lagere afvoeren in juni dus langzamer op dan de Rijn.