Langere tijd droog, waterstanden blijven dalen

Het is de afgelopen week droog gebleven in de stroomgebieden en de waterstanden zijn snel gezakt na de kleine opleving van een week geleden. Voorlopig houdt het droge weer aan en blijven de waterstanden dalen. In het waterbericht leest u de details en wanneer er mogelijk weer regen gaat vallen.

In de rubriek Water Inzicht een vergelijking van de waterstanden van Keulen en Lobith over de afgelopen 20 jaar. Het verschil daartussen laat een duidelijke trend zien als gevolg van de bodemdaling van de rivier in Nederland.

water van de week

Komende week verloopt droog, na volgend weekeinde kleine kans op neerslag

De westelijke luchtstroming die in de eerste week van april even krachtig opstak, is weer snel van de weerkaarten verdwenen. Na de langdurige droogte in april was de regenval in april een welkome afwisseling voor natuur en landbouw. In maart was er nauwelijks regen gevallen en nu viel in een week ongeveer de hoeveelheid die gemiddeld in heel april valt. Het is niet uitgesloten dat er de komende 2 weken nauwelijks nog regen bij valt, maar april zal in ieder geval niet als een te droge maand de weerboeken ingaan. 

De afgelopen week herstelde de hoge druk zich boven het noorden van Europa en er stak een noordenwind op die langzaam naar het oosten draaide. De komende week blijft het hogedrukgebied ongeveer op dezelfde plaats liggen en de luchtstroming blijft oostelijk. Dat betekent dat het droog en zonnig blijft in Nederland en de omringende landen. Ten zuiden van Nederland ontstaat op dinsdag een klein lagedrukgebiedje en mogelijk dat dat een verdwaalde bui oplevert in de stroomgebieden.

Pas na het volgend weekend is er een kansje dat het hogedrukgebied wegtrekt en neerslaggebieden vanaf de Atlantische Oceaan dichterbij komen. Maar veel neerslag lijkt er voorlopig niet te gaan vallen. Dat is dan in Nederland, want boven Midden Europa neemt de kans op buien dan wel toe en mogelijk dat dat voldoende water oplevert om de rivieren in de laatste dagen van april weer wat te laten stijgen. Volgend week is daar meer duidelijkheid over te geven.

Rijn daalt naar ca 8,2 m+NAP over 10 dagen

De overvloedige regen in het oosten van Frankrijk en het zuiden van Duitsland zorgde in het afgelopen weekend voor een snelle stijging van de Rijn bij Lobith. De waterstand steeg in een dag zelfs met meer dan 1,5 m en dat gebeurt niet zo vaak. De laatste keer dat de stand binnen 24 uur zo sterk steeg was alweer 10 jaar geleden. Snelle stijgingen treden vooral op als voorafgaand aan een hoogwater de rivier nog erg laag staat. Na de langdurige droogte van maart was de Rijn ver gezakt en als er dan veel regen valt in met name het stroomgebied van de Moezel treden dergelijke snelle stijgingen op. De grootste stijging die zijn opgetreden bedragen ca 2 m in 24 uur, dat gebeurde in 1995 en in 2010.

Een snelle stijging zegt verder weinig over tot hoe hoog het water vervolgens stijgt. Dit keer steeg de waterstand bij Lobith uiteindelijk tot 11,62 m, wat slechts een klein hoogwatertje is. De stand was daarmee wel ruim 4 meter hoger dan enkele weken eerder.  Na de vele regen werd het het ook weer abrupt droog in het stroomgebied en de Rijn begon vervolgens weer snel te dalen.  Dit verliep echter minder snel dan de stijging, met maximaal ca 60 cm in 24 uur. Dat is altijd zo, de daalsnelheid is gemiddeld veel kleiner en de grootste daling op een dag is maar net iets groter dan 1 m.

De maximale afvoer tijdens het hoogwatertje bedroeg ca 4.200 m³/s. Dat is flink lager dan ik vorige week in mijn verwachtingen had genoemd. Ik ging toen nog uit van 4.500 tot 4.750 m³/s en eerder had ik zelfs 5.000 geschreven, maar toen moest de regen nog vallen. Uiteindelijk bleek de golf veel meer in te zakken dan waar ik eerder vanuit was gegaan. Ter hoogte van Koblenz werd vanuit de Bovenrijn, de Moezel en de Lahn ruim 4.500 m³/s aangevoerd. Met nog een wat hogere afvoer uit Sieg en Lippe kwam ik zodoende aan maximaal 4.750. Maar de golf zakte dus in, wat is een normaal verschijnsel is, omdat er onderweg altijd water achterblijft in de uiterwaarden. Omdat de waterstand voor de piek uit zo laag was geweest, was er blijkbaar veel ruimte. een volgende keer zal ik daar beter rekening mee proberen te houden.

Inmiddels is de stand bij Lobith al weer ruim onder de 10 m gezakt en afvoer weer onder de 2.500 m³/s. De komende dagen zet de daling zich voort, eerst met ca 15 cm per dag, later afnemend naar 10 cm per dag. Op 20/4 verwacht ik dat de stand onder de 9 m zal zijn gezakt (afvoer 2.000 m³/s) en rond 25/5 onder de 8,5 m (afvoer 1.600 m³/s). Daarna is het nu nog onzeker hoe het verdere verloopt. Als er na het volgend weekend inderdaad buien gaan vallen in Zuid Duitsland en Zwitserland, dan is in de laatste dagen van april weer enige stijging mogelijk. Voorlopig blijft de Rijn echter dalen en pas volgende week is er meer duidelijk of die daling lang aan gaat houden.

Maas profiteerde maar weinig van de neerslag

In het stroomgebied van de Maas viel begin april ook wel wat regen, maar de grote klapper die de stijging van de Rijn veroorzaakte, ging grotendeels aan de Maas voorbij. Voor een stijging in de Maas is vooral regenval in de Ardennen van belang en daar bleef het die dagen vrijwel droog. De afvoer steeg daarom maar een klein beetje vanaf 150 m³/s eind maart naar iets meer dan 300 m³/s rond 10 april. 

Inmiddels is de afvoer al weer bijna 100 m³/s gezakt en deze daling zal zich ook de komende dagen doorzetten. Gemiddeld gaat er dagelijks zo'n 10 m³/s vanaf zodat rond het volgend weekend de 150 m³/s weer bereikt wordt. Gemiddeld voor deze tijd van het jaar is een afvoer van ca 250 m³/s. Voorlopig zal de Maas daar niet aankomen, want pas na het volgend weekend wordt er wat neerslag verwacht in de vorm van buien. 

Het groeiseizoen is inmiddels echter ook weer aangebroken en dat betekent dat er relatief meer regen moet vallen om de Maas nog te laten stijgen. Als er al regen valt lijken de hoeveelheden niet zo groot te worden, de kans is daarom groot dat de Maas ook in de laatste week van april nog wat verder blijft dalen. Volgende week is daar meer duidelijkheid over te geven.

water inzicht

Waterstandsverschil tussen Lobith en Köln neemt langzaam toe.

De afgelopen week steeg de waterstand bij Lobith tijdens een klein hoogwatertje tot 11,62 m+NAP. Bij Köln steeg de stand ca anderhalve dag eerder tot 5,98m boven het lokale nulpunt. Dat nulpunt ligt daar op 35,04 m boven de zeespiegel. De waterstand steeg er dus tot 41,02 m en het waterstandsverschil (het verval) tussen Lobith en bedroeg dus 29,4 m. 

Dit verval is niet altijd even groot en bij ieder hoogwater is het anders. Dit hangt onder andere af van de mate waarin de hoogwatergolf inzakt, zoals ik hierboven al schreef. Als de golf veel inzakt, wordt het verval groter. Ook de afvoer vanuit zijrivieren stroomafwaarts van Köln zorgt voor verschil: als die afvoer groot is, zorgt dat voor extra water en is het verval weer wat kleiner. 

Bij deze hoogwatergolf was het verschil erg groot; alleen in februari 2020 was het nog iets groter. In de grafiek hieronder heb ik van alle grote en kleine hoogwaters van de afgelopen 20 jaar het waterstandsverschil tussen Lobith en Keulen weergegeven. Ieder jaar zijn er zo'n 5 tot soms wel 10 afzonderlijke hoogwatertjes geweest. Dat kunnen hoge zijn, zoals begin 2018 en begin 2020, maar ook lage golfjes zijn hier in deze grafiek weergegeven. 

Als we naar de afzonderlijke jaren kijken dan zien we dat er binnen een jaar flinke verschillen zijn tussen de hoogwatergolven. Er is ook geen hoogwatergolf hetzelfde, want soms valt de regen vooral stroomopwaarts in Zuid Duitsland en soms juist benedenstrooms. Of er zijn twee golven relatief kort na elkaar, wat er ook aan bijdraagt dat de tweede golf wat minder inzakt en de waterstand bij Lobith relatief wat hoger tov Köln en het verschil dus wat kleiner.

Het laatste hoogwatertje is de stip helemaal rechtsboven. Eerder dit jaar waren er nog twee hoogwaters die anders verliepen: in januari was er een golf met een waterstandsverschil van ongeveer 28,9 m en in februari (stip geheel rechtsonder) van 28,5 m. Bij die laatste golf was de afvoer vanuit de Ruhr en de Lippe erg groot en dat zorgde voor zoveel extra water dat de waterstand bij Lobith t.o.v. Köln relatief hoog uitpakte. Uitzonderlijk was dat niet; in augustus 2007 was er een hoogwatertje waarbij de afvoer vanuit de Roer en Lippe zo hoog was, dat het peilverschil tussen Lobith en Keulen nog ca 70 cm kleiner was.

Het waterstandsverschil bij het laatste hoogwater van 29,4 m was opvallend groot. Als we 20 jaar terug gaan, dan bedroeg het toen grootste verschil ca 29,1 m en op het oog is al te zien dat de puntenwolk langzaam oploopt. De trendlijn laat ook zien dat de gemiddelde waarde tegenwoordig ca 35 - 40 cm hoger ligt dan 20 jaar geleden. Deze trend is het gevolg van de bodemdaling van de Rijn bij Lobith. Doordat de Rijn in Nederland meer zand afvoert dan aanvoert, slijt de bodem heel langzaam uit, met ca 2 cm per jaar. De waterstanden zakken met de bodemdaling mee en dat zien we terug in deze grafiek. 

Het zou natuurlijk kunnen dat de bodem in Köln ook niet stabiel is. In Köln bestaat de bodem echter uit grover gesteente en van daling is daar dan ook geen of nauwelijks sprake. Dat is ook terug te zien als we van al de hoogwatergolven van de afgelopen 20 jaar ook het verschil tussen Köln en Koblenz bekijken. Deze plaats ligt nog verder stroomopwaarts en nog wat hoger t.o.v. het zeeniveau (zie grafiek hieronder). Ook tussen Köln en Koblenz loopt de trendlijn iets op, maar hier gaat het slechts om 5 cm. Dat is zo'n klein verschil dat het ook door andere oorzaken kan komen dan alleen de bodemligging.

De bovenstaande analyse is uitgevoerd aan de hoogwaters en we zien daarin dat deze bij Lobith gemiddeld zo'n 2 cm per jaar lager worden t.o.v. Köln. Hierbij heb ik geen onderscheid gemaakt in de grotere en de kleiner hoogwaters. Het zou natuurlijk kunnen dat dit verschil bij de grotere hoogwaters anders is dan bij de kleinere. De steekproef zou echter te klein worden om een betrouwbare trendlijn te bepalen als ik alleen naar de grotere hoogwaters zou kijken. Wel heb ik nog de jaargemiddelde waterstand van Keulen en Lobith vergeleken. 

Ook bij de gemiddelde waterstanden loopt de trendlijn duidelijk op. Het gaat nu om 15 jaar en de lijn is inmiddels zo'n 30 cm gestegen. Hier zien we dus ook weer de bodemdaling van ca 2 cm per jaar in terug. De meeste jaren liggen dichtbij de trendlijn. Alleen 2018 valt op omdat het er wat verder boven ligt. Dit was ook een uitzonderlijk jaar met langdurig lage waterstanden en hoe lager de waterstand hoe groter het verschil tussen Köln en Lobith. In 2007 was het andersom, dat was een jaar met relatief veel rivierafvoer en daarom was het verschil toen gemiddeld wat kleiner.