Nog een regenachtige week, waterstanden licht verhoogd

Na een droog najaar in de stroomgebieden is afgelopen week de depressie-activiteit op de Atlantisch Oceaan sterk toegenomen en is er genoeg regen gevallen om Rijn en Maas te laten stijgen. De komende week volgen nog meer regengebieden en de licht verhoogde stand zal daarom nog even aanhouden. Op termijn lijkt het weer wat droger te worden, dus zit een hoogwater er niet in. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek Water Inzicht een terugblik op het jaar 2022, dat vooral opviel door de langdurige lage afvoeren.

water van de week

Westelijke circulatie draait op volle toeren

Na het koude en rustige hogedruk-weer in de eerste 3 weken van december, is het weerpatroon vanaf 19 december flink veranderd. Lagedrukgebieden trekken sindsdien vanaf de Atlantische Ocean via Ierland en Schotland ten noorden van Nederland langs naar het oosten. De lagedrukgebieden voeren regenzones mee die van west naar oost over de stroomgebieden trekken.

De meeste regen viel van 21 t/m 23 december en dat leverde voldoende extra water op in de rivieren voor een flinke stijging.  In de Ardennen viel zo'n 4 tot 6 cm, lokaal 7 en in in het stroomgebied van de Rijn vingen vooral het Zwarte Woud en de Vogezen veel regen op, met lokaal meer dan 10 cm. In andere Middelgebergten in Duitsland bleef het bij zo'n 4 tot 5 cm.

Op 24 en 25/12 viel veel minder regen en de meeste zijrivieren van Rijn en Maas zijn daarom al weer gaan dalen. Vandaag is weer nieuwe regen gevallen waardoor de daling in de zijrivieren even wat minder snel gaat. Vooral van 28 t/m 31/12 kan opnieuw flink wat regen vallen, al blijven de hoeveelheden kleiner dan de afgelopen week. Ook valt in het zuiden van Duitsland en de Alpen nu al wat minder neerslag omdat daar de luchtdruk gaat stijgen in de tweede helft van de  week.

Na de jaarwisseling stijgt de luchtdruk boven centraal Europa waarschijnlijk verder en daardoor gaan nieuwe lagedrukgebieden een noordelijkere koers volgen. Vanaf 2 januari ziet het er naar uit dat regenzones de stroomgebieden al niet meer kunnen bereiken en de eerste week van januari verloopt daarom grotendeels droog.

Voor de afvoer in de rivieren betekent dat, dat die nog een week (Maas) tot 10 dagen (Rijn) licht verhoogd zijn, maar dat ze daarna weer gaan dalen. Een en ander hangt nog wel af van de omvang van het hogedrukgebied boven Centraal Europa. Mocht dat minder goed uit de verf komen, dan blijft er kans op regenval in de stroomgebieden, maar grote hoeveelheden die een hoogwatergolf kunnen veroorzaken worden niet verwacht.

Rijn stijgt tot iets boven de 11 m (NAP)

De Rijn was begin december ver gedaald voor de tijd van het jaar met een stand van ca 7,5 m (NAP) en een afvoer rond 1.100 m³/s. Vanaf 23/12 kwam het eerste water aan van de regenval op 20 en 21/12 en is de Rijn aan een stijging begonnen. Er kwam ook wat smeltwater mee, want in de Middelgebergten lag tot ca 10 cm sneeuw. 

Inmiddels is ook het eerste water gearriveerd dat in Midden Duitsland is gevallen, waar vooral de Moezel flink steeg. De 10 meter is bij Lobith inmiddels gepasseerd en vandaag komt daar nog een meter bij. Op de 28e verwacht ik dat de hoogste stand wordt bereikt bij een peil van ca 11,25 m (NAP). De afvoer bedraagt dan ongeveer 3.600 m³/s. Dat is nog lang geen hoogwater waarbij de uiterwaarden overstromen; daarvoor moet de stand nog ca 3 m stijgen en de afvoer nog bijna verdubbelen.

Op 28 en 29/12 blijft de waterstand schommelen rond de 11,25 m (NAP) om daarna langzaam te gaan dalen en op 30 of 31/12 wordt de 11 m weer onderschreden. De regen die deze week verwacht wordt is niet voldoende om de stand opnieuw te laten stijgen. Zoals het er nu naar uitziet blijft de stand tot 5 of 6/1 schommelen tussen de 10,5 en 10,75 m (NAP). De afvoer bevindt zich dan tussen de 3.000 en 3.200 m³/s. 

Als het hogedrukgebied boven centraal Europa inderdaad sterk genoeg wordt op de regenval vanaf het begin van het nieuwe jaar op grotere afstand te houden, dan gaat de stand vanaf 6/1 verder dalen en zal enkele dagen later de 10 m weer onderschreden worden. Het blijft echter nog wel even afwachten of het inderdaad zo loopt, want mocht het hogedrukgebied minder sterk worden, dan blijft er meer kans op regenval in de eerste week van januari. Volgende weke weten we meer.

Maasafvoer tussen 400 en 600 m3/s

De Maas steeg voor het eerst sinds lange tijd eer eens tot boven het langjarig gemiddelde en bereikte op 24/12 een afvoer van ongeveer 600 m³/s bij Maastricht. Dit is nog ver van het niveau waarbij van hoogwater gesproken wordt, dan moet de afvoer tot ca 1.500 m³/s stijgen. De hoge afvoer was het gevolg van flinke regenval op 22 en 23/12 in de Ardennen. Daarna is er 2 dagen weinig regen gevallen en viel de afvoer weer terug tot ca 350 m³/s.

Vandaag op 26/12 is er wel weer regen gevallen, maar niet voldoende voor een nieuwe stijging, hoogstens stabiliseert de afvoer even rond de 350 m³/s. Morgen valt er ook niet veel regen, maar op 28/12 kan er voldoende vallen voor een nieuwe stijging naar ca 500 m³/s. 29/12 verloopt vrijwel droog, maar op 30/12 bereikt een nieuw regengebied de Ardennen en 31/12 zou de natste dag van de week kunnen worden. Op 30 en 31/12 valt dan voldoende regen voor een stijging tot boven de 500 m³/s, misschien dat de 750 m³/s wordt bereikt. 

De eerste dagen van het nieuwe jaar blijft het ook niet droog, maar voor zover nu bekend valt er niet veel regen en gaat de afvoer weer dalen. Als inderdaad op 1 januari de 750 m³/s wordt bereikt, dan gaat de afvoer in de dagen daarna weer langzaam dalen en wordt in de loop van die week de 500 m³/s weer onderschreden. een stijging naar een hoogwatersituatie is voorlopig niet in zicht.

water inzicht

2022 was voor Rijn en Maas een jaar met langdurig lage afvoeren

In de grafiek hieronder is met de blauwe lijn het jaarverloop van de afvoer van de Rijn bij Lobith weergegeven.  In januari trad de hoogste afvoer van het jaar op, ca 5.200 m³/s, wat relatief laag is, want gemiddeld komt de afvoer ieder jaar tot ca 6.500 m³/s. Na nog een iets lagere piek in februari brak in maart de eerste droge periode van het jaar aan en rond 1 april was de Rijnafvoer al gedaald tot een erg laag niveau voor de tijd van het jaar. 

Medio april was er een korte opleving veroorzaakt door een regengebied dat in Midden-Duitsland zeer veel regen bracht. Daarmee was het ook meteen bekeken wat de neerslag betreft voor de rest van het voorjaar en de zomer die volgde. Vooral in Duitsland verliepen de maanden mei t/m augustus erg droog en daardoor zakte de Rijn in juli naar de laagste waarden ooit in de zomer bereikt.

In mei en juni waren er nog wel korte oplevingen, die vooral afkomstig waren uit Zwitserland, waar nog smeltwater vandaan kwam en waar zo nu en dan nog flinke buien vielen. Dat stopte echter vanaf begin juli toen het in het hele stroomgebied voor langere tijd erg droog werd. Het smeltwater was toen al lang op en regen viel er nauwelijks. De afvoer zakte half juli al tot onder de 1000 m³/s, wat sinds 1976 niet meer zo vroeg in de zomer was gebeurd.

Uiteindelijk werd rond half augustus een laagste afvoer van 670 m³/s gemeten. Het was niet de laagste afvoer ooit, want in andere jaren was de Rijn in het najaar nog wel eens verder gedaald tot zelfs 620 m³/s 1947. Er werd door de waterbeheerders in ons land gevreesd voor nog lagere afvoeren in het najaar van 2022, maar september bracht gelukkig verlichting en in het hele stroomgebied vielen voldoende buien om de Rijn weer tot boven de 1000 m³/s te laten stijgen.

Ook begin oktober verliep nat en de afvoer steeg zelfs tot boven het langjarig gemiddelde (de groene lijn). Daarna werd het echter weer voor langere tijd droog en vooral in Duitsland viel opnieuw maar weinig regen. Dankzij de buffers die in oktober waren aangevuld daalde de afvoer echter niet meer onder de 1000 m³/s. Dankzij grote hogedrukgebieden was het ook begin december nog erg droog; met verder dalende afvoeren tot gevolg.

Een plotselinge omslag in de eek voor kerstmis zorgde in de laatste dagen van het jaar voor een flinke opleving van de afvoeren en tijdens de jaarwisseling kwam de afvoer voor het eerst sinds medio april weer tot bijna 4.000 m³/s. 

In de grafiek hierna is per maand aangegeven hoe de gemiddelde afvoer zich verhield tot het langjarig gemiddelde. Het laat zien dat alleen in januari en februari de afvoer iets boven het langjarig gemiddelde uit kwam. Maart, normaal nog een vrij natte maand viel meteen daarna al erg droog uit en op een kleine opleving na in april werd de situatie in de maanden daarna steeds extremer. In augustus zakte de afvoer zelfs terug tot slechts 44% van het langjarig gemiddelde. 

Daarna volgde een stijging naar een ongeveer normale oktober, maar de twee laatste maanden van het jaar was de afvoer weer ca 25% lager dan gemiddeld. Over het hele jaar berekend (de laatste kolom in de grafiek) bedroeg de afvoer in 2022 iets minder dan 1.700 m³/s. terwijl iets meer dan 2.200 m³/s het langjarig gemiddelde is. Al met al voerde de Rijn dit jaar iets meer dan 75% af van de hoeveelheid in een gemiddeld jaar.

In de tabel hieronder zijn de 20 jaren vermeld met de laagste gemiddelde jaarafvoer. 2022 staat hierin op de 13e plaats. Daarmee is het het eerste jaar sinds 1976 met een zo lage afvoer. Lage gemiddelde jaarafvoeren komen de laatste tijd namelijk niet zo heel vaak voor. In de top-20 staat ook nog maar één ander jaar sinds het jaar 2000, dat is 2011 op de 20e plaats. In 1921 het jaar met de laagste gemiddelde afvoer ooit, was de afvoer maar liefst nog 600 m³/s lager dan in 2022. In dat jaar waren vrijwel alle maanden erg droog, dus ook de winter, waardoor het totaal nog veel lager uit kwam.

Het afvoerverloop van de Maas lijkt veel op dat van de Rijn (zie de grafiek hierna). De hoogste afvoer, ca 1.350 m³/s werd in januari bereikt en na nog een kleiner piekje in februari kwam de afvoer, op één dag in september en één dag in december na, nooit meer boven het langjarig gemiddelde.

De zeer droge maand maart zorgde ervoor dat de afvoer rond 1 april al op een voor de tijd van het jaar tot een zeer laag niveau daalde. De opleving in april was onvoldoende om de buffers in het stroomgebied wat aan te vullen en toen mei ook droog verliep daalde de afvoer al snel tot ongeveer 100 m³/s, wat normaal pas in juli wordt bereikt.

In juni waren er wel wat buien die voor korte oplevingen zorgde, maar juli en augustus verliepen in het stroomgebied weer erg droog en de Maasafvoer daalde enkele weken tot onder de 50 m³/s. Dit is de afvoer bij Monsin, voordat het Albertkanaal afsplitst. Daar stroomt gemiddeld ca 15 m³/s heen, zodat er ca 35 m³/s voor de Maas bij Maastricht overblijft.

In september en oktober bereikten regenzones wel het stroomgebied en waren er korte oplevingen, maar november en een groot deel van december verliepen weer erg droog en de Maas daalde opnieuw naar zeer lage waarden voor de tijd van het jaar. De laatste 10 dagen van het jaar was er eindelijk een flinke opleving.

Van maand tot maand waren alleen januari en februari iets bovengemiddeld wat de afvoer betreft, maar alle maanden daarna was het gemiddelde ver onder de normale waarde. Augustus was ook hier de meest extreme maand met een gemiddelde afvoer van slechts 41 m³/s. relatief was echter november de meest uitzonderlijke maand, want toe voerde de Maas slechts 33% af van het langjarig maandgemiddele, terwijl dat in augustus nog 38% was.  

Over het hele jaar gerekend bedroeg de afvoer 180 m³/s, wat slechts 65% is van het langjarig gemiddelde. Ondanks het lagere percentage staat het jaar 2022 in de ranking van de Maas daarmee ook op de 13e plaats. Ook bij de Maas is dit het eerste jaar sinds 1976 met een zo lage gemiddelde jaarafvoer. In dat jaar bedroeg de gemiddelde afvoer zelfs maar iets meer dan 100 m³/s; daarmee vergeleken viel het dit jaar nog mee.

Sinds het jaar 2000 zijn er bij de Maas nog 2 andere jaren met een plek bij de 20 jaren met de laagste afvoer. wat hier opvalt is dat er tussen 1976 en 2005 geen jaren in de ranglijst staan. Na een periode van 30 jaar zonder heel droge jaren komen ze sinds 2005 dus wel weer vaker voor. De toekomst zal leren of er meer zo droge jaren komen dat we van een trend kunnen gaan spreken.