zaterdag 28 april 2018

Rustige week voor de rivieren

De afgelopen week verliep veel koeler dan de week ervoor, maar wat de neerslag betreft veranderde er niet zoveel; er viel onvoldoende om de rivieren te laten stijgen. In Nederland waren er soms wel stevige buien, maar die hebben op de afvoer van Rijn en Maas geen invloed.

Ook in de nacht van komende zondag op maandag kunnen zich weer flinke buien ontwikkelen boven Nederland. Lokaal kan er dan veel regen vallen en dat leidt dan mogelijk tot ondergelopen straten. De riolering waar het water van veel straten en huizen nog steeds naar wordt afgevoerd, is niet berekend op het verwerken van zeer grote hoeveelheden water in een korte tijd en dan kan de straat tijdens een bui voor korte tijd blank komen te staan. Op steeds meer plaatsen wordt daar al op geanticipeerd en worden er waterbuffers (zogenaamde wadi's en waterpleinen) aangelegd waar het regenwater naar toe wordt afgevoerd. Daar kan het dan langzaam in de grond zakken. Het voordeel is dan niet alleen dat de riolering niet overbelast raakt, maar ook dat het water kan wegzakken naar het grondwater. Via het grondwater wordt het dan ondergronds heel langzaam afgevoerd naar beken, sloten en rivieren in de omgeving. Het voordeel daarvan is dat die wateren ook als het lang droog is nog profiteren van een langzame aanvoer en het waterpeil daar dan niet zo snel zakt.  

Het is een van de verschijnselen van de klimaatverandering; dat er in het zomerhalfjaar vaker stevige buien voorkomen. Vroeger was dat vooral voorbehouden aan de situaties dat een warme periode werd afgesloten met een extreme bui, maar tegenwoordig komen zware buien zelfs ook al voor als het een graad of 15 a 20 is. Of het morgen zo hard gaat regenen en waar dat dan gebeurt, is nog niet met zekerheid te zeggen. Dergelijke weerverschijnselen zijn altijd lastig te voorspellen en al helemaal waar de bui dan precies gaat vallen. 

De buien die zondag later op de dag Nederland bereiken kunnen mogelijk ook in het stroomgebied van de Maas nog flink wat regen brengen. In het stroomgebied van de Rijn blijft het voorlopig droog. Ook op langere termijn lijkt het overwegend droge weer aan te houden. De kans op een hoogwater in mei is sowieso al klein, maar dit jaar lijkt dat vrijwel zeker niet te gebeuren.

Rijn profiteert van smeltende sneeuw in de Alpen

Ondanks het droge weer in het stroomgebied daalde de waterstand van de Rijn sinds vorige week maar heel weinig en eergisteren was er zelfs een kleine stijging. Deze vrijwel stationaire waterstand heeft de Rijn vooral te danken aan de smeltende sneeuw in de Alpen. Sinds het een week of 2 geleden vrijwel droog werd in het stroomgebied, neemt de afvoer van de zijrivieren naar de Rijn in Duitsland langzaam af, terwijl de Zwitserse Rijn steeds meer water aanvoert. 

Twee weken geleden was het aandeel Zwitsers water in de afvoer bij Lobith nog maar ca 45% en inmiddels is dat al opgelopen tot boven de 60%. Het gaat dan vooral om sneeuw die de afgelopen winter is gevallen. Van gletsjerwater is voorlopig nog vrijwel geen sprake, dat komt pas na juni. De komende dagen zal het aandeel smeltwater in de Rijnafvoer langzaam nog wat verder toenemen. Het blijft namelijk grotendeels droog in het stroomgebied van de Rijn en in de Alpen ligt voorlopig nog voldoende sneeuw voor nog twee maanden extra aanvoer van water.

De komende week zal de afvoer daarom blijven schommelen rond de 9 m +NAP. Ook op langere termijn lijkt daar niet zoveel verandering in te komen, al zal de waterstand waarschijnlijk na volgende week wel weer iets gaan zakken omdat het neerslaggebrek dan wat zwaarder meeweegt dan de extra aanvoer door de smeltende sneeuw.

Maas profiteert mogelijk van de buien

De Maasafvoer bij Borgharen is nu rond de 100 m³/s uitgekomen. Dat is vroeg voor de tijd van het jaar. Gemiddeld genomen wordt deze afvoer pas eind juni onderschreden; dit jaar dus 2 maanden eerder. Sinds de laatste decennia van de vorige eeuw is de datum dat de Maas onder de 100 m³/s zakt trouwens vrij sterk naar voren geschoven. Als we naar de meetgegeven sinds 1980 kijken, dan ligt die datum nu ca 3 weken eerder. Zeer waarschijnlijk is dit ook een gevolg van de klimaatverandering; door de hogere temperaturen begint het groeiseizoen tegenwoordig eerder en is er meer verdamping, waardoor de rivierafvoer in het voorjaar sneller afneemt. Maar ook het grotere waterverbruik voor drinkwater, industrie en het op peil houden van kanalen zal meegespeeld hebben bij deze vrij sterke afname van de voorjaarsafvoer.

Ook dit jaar draagt dus weer bij aan het naar voren schuiven van de datum dat de 100 m³/s wordt onderschreden. De komende week kan de afvoer trouwens nog wel even boven de 100 m3/s uit komen. De stevige buien die voor zondag worden verwacht zouden ook in het oosten van Belgie voor flink wat regen kunnen zorgen en mogelijk is dat voldoende voor wat extra water naar de Maas. Veel meer dan 50 of 100 m³/s extra zal dat niet zijn en meestal is de afvoer dan enkele dagen later ook weer terug op het eerdere niveau. 

De rest van de week wordt er in het stroomgebied van de Maas ook niet veel regen verwacht en de afvoeren zullen daarom gedurende de week langzaam verder dalen.

Nog eenmaal een terugblik op het hoogwaterseizoen van de Rijn

De Rijn had dit jaar in januari een flinke hoogwatergolf. De afvoer kwam er tot iets boven de 7500 m³/s, wat gemiddeld ongeveer eens in de 3 tot 4 jaar voorkomt. Die afvoer komt overeen met een waterstand van ca 14,65 m +NAP bij Lobith. Dat is een interessante stand want ongeveer vanaf 14,5 m (wat overeenkomt met 7.250 m³/s) zijn de uiterwaarden geheel overstroomd. Als we in onderstaande grafiek kijken dan zien we dat het aantal dagen dat de afvoer boven de 7.250 m³/s stijgt,van jaar tot jaar flink varieert. Er zijn jaren met meer dan 10 dagen, of zelfs 15, maar er zijn ook veel jaren zonder.  Dit jaar had er 3, wat dus niet zo heel veel is. Door de tijd heen zien we geen duidelijke trend; er is geen toename te zien en ook geen afname. Wel zijn er flinke schommelingen; zo waren er tussen 1960 en 1980 maar weinig jaren met dergelijke hoogwaters en tussen 1980 en 2000 juist veel. Sinds 2000 is het weer erg rustig met de hoogwaters. 

Als we nu ook naar de grafiek kijken voor het aantal dagen dat de waterstand in Lobith boven de 14,5 m is gekomen (zie hieronder), dan is er iets vreemds aan de hand. Het aantal dagen neemt namelijk sterk af, terwijl we hierboven zagen dat de bijbehorende afvoer van 7.250 m3/s geen trend laat zien. Vroeger kwam de waterstand van 14,5 m bijna jaarlijks voor, maar tegenwoordig veel minder en zijn er heel veel jaren zonder dat dit peil wordt bereikt. De afgelopen winter met 2 dagen boven de 14,5 m steekt ook schril af tegen veel jaren in de vorige eeuw  toen de waterstand soms meer dan 25 dagen boven de 14,5 m kwam bij Lobith.

Ondanks dat het aantal dagen met een afvoer van 7.250 m³/s dus niet afneemt, neemt het aantal dagen met een waterstand die daar bij hoort dus wel af. De oorzaak ligt in het feit dat de bodem van de rivier uitslijt. Omdat de Rijn meer zand afvoert dan hij van bovenstrooms aanvoert, vreet het water zich langzaam in in de bodem en die bodem ligt bij Lobith inmiddels al meer dan 2 meter lager dan 100 jaar geleden. Er past daarom steeds meer water in de bedding en daarom worden de hoogwaterstanden ook steeds lager. 

In 1900 werd de 14,5 m +NAP al bereikt bij een Rijnafvoer van 5.500 m³/s en overstroomden de uiterwaarden dus ook veel vaker. Er is nu ca 1.750 m³/s extra nodig om dezelfde waterstand te bereiken als in 1900. Als de afvoer in het jaar 1900 steeg tot 7.250 m³/s hoorde daar een waterstand bij van ca 15,25 m; dat is dus inmiddels 75 cm lager geworden. Zo schept de rivier haar eigen ruimte. Vanuit het oogpunt van waterveiligheid is dat gunstig, want ook de extreme hoge waterstanden worden daardoor steeds lager. De gewone hoogwaters worden echter ook steeds lager en daardoor overstromen uiterwaarden steeds minder vaak, waardoor de natuur en landbouwgronden daar uitdrogen en voor het rivierengebied kenmerkende nevengeulen en moerassen zonder water komen te staan . 

Ook de scheepvaart ondervindt hinder want de invaarten van sluizen en havens zijn te ondiep geworden en kabels en leidingen die onder de rivier doorlopen spoelen bloot. Ondertussen gaat het proces van bodemdaling nog steeds door; ieder jaar met ca 2 cm. Er wordt wel gestudeerd op een oplossing, maar voorlopig is die nog niet gevonden.