Rijn stijgt ca 75 cm, daarna weer snel dalend, Maasafvoer blijft zeer laag

In het oosten van Zwitserland is afgelopen vrijdag zeer veel regen gevallen en dat levert een klein golfje op in de Rijn, waardoor de waterstanden even wat opveren. Maar een nieuwe droge periode is inmiddels ook al weer aangebroken en in de tweede helft van de week zet de daling al weer in; mogelijk naar een stand net zo laag als de afgelopen week. De Maas profiteerde niet van de regenval en de afvoer blijft onveranderd zeer laag. In het waterbericht leest u de details.

Deze week is de rubriek Water Inzicht weer terug na een korte zomerpauze. Deze week daarin een vergelijking van 2022 met andere jaren met een lage afvoer en vooral met 2018.

water van de week

Korte nattere periode alweer achter de rug

Afgelopen week konden enkele lagedrukgebieden doordringen tot Midden Europa en dat leverde lokaal veel neerslag op, maar op veel plaatsen bleef het ook helemaal droog (zie de kaart hieronder). In Nederland profiteerden vooral de kustprovincies, Utrecht en Drenthe; daar viel zo'n 30 tot 40, lokaal zelfs 60 mm. Verder in het binnenland viel veel minder en bleef het bij 1 tot 2 cm. De hoge zandgronden in Zuid en Oost Nederland en de Veluwe, waar wateraanvoer vrijwel niet mogelijk is en droogte het meest gevoeld wordt, kwamen er dus maar bekaaid vanaf en het grote neerslagtekort houdt hier voorlopig nog stand.

In het stroomgebied van de Maas bleef de regen beperkt tot slechts enkele buien en de Maasafvoer steeg daardoor met maar 10 tot 15 m³/s gedurende een paar dagen. Ook in het Duitse deel van het Rijnstroomgebied viel weinig tot geen regen en hier houdt de langdurige droogte aan die al in maart dit jaar is begonnen. De kaart hierboven laat goed het grote 'gat' zien rondom Frankfurt waar deze week geen regen viel.

Verder naar het zuiden was het deze week juist erg nat. Een klein lagedrukgebied vanuit de Middellandse Zee kwam juist ten noorden van de Alpen te liggen nabij München en voerde met een noordelijke stroming vochtige lucht aan. Omdat de lucht moest opstijgen tegen de noordzijde van de Alpen, koelde ze sterk af, wat tot langdurige zware neerslag leidde.

In het westen van Oostenrijk viel in Bregenz meer dan 20 cm in een etmaal en dat was meer dan er ooit in Oostenrijk op een dag was gevallen. De situatie leek wel wat op het lagedrukgebied dat vorig jaar juli, ook met een noordelijke stroming, vochtige lucht tegen de Ardennen en Eiffel op liet stijgen , wat tot de extreme neerslagevent in de Vesdre en Ahr leidde en in Nederland in de Geul, Roer en Maas.

Inmiddels is het overal in het stroomgebied droog geworden en het ziet er naar uit dat dat de hele week zo blijft. Boven Centraal Europa heeft zich een hogedrukgebied gestationeerd, dat ruwweg vanaf de Azoren tot aan Finland loopt. In Nederland, dat aan de noordzijde ligt, kunnen op maandag nog enkele buien tot ontwikkeling komen, maar in de stroomgebieden blijft het droog.

Volgens de weermodellen houdt de droogte de hele week aan en zou er pas na het weekend weer een weersverandering kunnen inzetten. De modellen hinten echter al langer op deze verandering en steeds wordt hij in de tijd weer wat verder naar achteren geschoven. Het blijft dus nog afwachten wat er na het weekend precies gaat gebeuren.

Samengevat: er is de afgelopen week in het stroomgebied van de Rijn veel regen gevallen en daar profiteert de Rijn de komende dagen van. De komende week blijft het op enkele bui na droog en pas na het weekend zou er weer regen kunnen gaan vallen. Die verwachting is nu echter nog erg onzeker.

Rijn stijgt ca 75 cm naar 7,3 tot 7,4 m, afvoer naar 1000 m³/s

Bij Lobith kwam de Rijn deze week op 18 augustus tot een nieuwe record-lage stand van 6,48 m (NAP), dat is het uurgemiddelde; de laagste 10-minutenwaarde was 6,47. Dankzij een klein beetje water, afkomstig van regen in Oost Frankrijk op 15/8 dat via de Moezel naar de Rijn stroomde, zakte de stand op 19/8 niet nog verder. En op 20/8 kwam er een klein beetje extra water aan vanuit de Ruhr die bij Duisburg in de Rijn uitmondt. Het ging steeds om slechts 20 of 30 m3/s, maar net voldoende om de stand een paar cm op te tillen.

Inmiddels komt er ook al wat extra water aan uit Zuid Duitsland van neerslag die daar op de 15e is gevallen, dus zal de stand de komende dagen niet weer tot onder de 6,5 m dalen. Het wachten is op de grotere hoeveelheid water die vanuit Zwitserland onderweg is en die vanaf de 23e zal arriveren.  De Rijn stijgt dan ca 80 cm naar 7,3 tot 7,4 m in de loop van 25/8. 

De vele neerslag in Oost Zwitserland komt maar voor een beperkt deel direct in de Rijn terecht. Een groot deel is namelijk opgeslagen in de grote Zwitserse meren. De peilen van de oostelijke meren stegen met zo'n 50 tot soms wel 80 cm. Dit gebufferde water stroomt de komende 2 tot 4 weken langzaam weer weg en houdt de Rijnafvoer daarmee wat langer op een wat hoger niveau. Veel stelt deze extra bijdrage echter ook weer niet voor, want andere zijrivieren van de Rijn (zoals oa de Moezel) blijven op een heel laag niveau omdat daar vrijwel geen regen viel. 

In een klein deel van Zwitserland viel de regen in rivieren die wel rechtstreeks op de Rijn afwateren, zoals bv het stroomgebied van de Thun. Dit water leverde in de Zwitserse Rijn een piek op van bijna 1200 m³/s bij Basel, 600 m³/s meer dan een paar dagen eerder. Zoals gebruikelijk bij zulke korte pieken, zakt de piek stroomafwaarts langzaam in. Eenmaal bij Koblenz aangekomen zal ze waarschijnlijk nog tot iets boven de 1000 m³/s stijgen, wat ca 400 m³/s meer is dan de dagen daarvoor.

Nog wat verder stroomafwaarts zakt de piek nog wat verder in, maar stroomt er ook nog wat water vanuit zijrivieren in de Rijn. Bij Lobith verwacht ik daarom een piek van ook iets boven de 1000 m³/s, ca 300 tot 350 meer dan op dit moment. De stand daarbij komt dan uit op 7,3 tot 7,4 m.

Omdat het nu weer overal droog is in het stroomgebied, daalt de afvoer na 25/8 ook weer snel. Dagelijks gaat er ca 10 cm van de stand af en op de 29e ef 30e zakt deze dan weer onder de 7 m. De afvoer bedraagt dan weer 875 m³/s. Daarna zet de daling waarschijnlijk door en in de eerste dagen van september kan dan ook de 6,75 m weer worden onderschreden (afvoer 775 m³/s). Dit is echter nog niet zeker, omdat er mogelijk na de 28e regen kan gaan vallen in het stroomgebied.

De modellen laten zelfs vrij veel regen zien in het gebied dat de afgelopen week juist geen regen ontving. Al;s dat uitkomt, dan is dat gunstig voor de Rijn, want dat water is in een paar dagen in Nederland en in dat geval zou de stand niet veel verder dan tot 7 m dalen. Maar het blijft nog erg onzeker of dit uit gaat komen.

Samengevat; nog twee dagen een stand rond 6,55 tot 6,6 m (afvoer rond 700 m³/s), vanaf de 23e een korte stijging naar ca 7,3 tot 7,4 m in de loop van 25/8 en daarna weer dalend met ca 10 cm per dag naar ca 7 m op 29 of 30/8. Daarna een onzekere verwachting, maar kans blijft goot dat de daling ook daarna nog doorzet.

Maasafvoer blijft schommelen rond de 25 m³/s

De neerslagkaart hierboven laat zien dat de Ardennen niet helemaal droog bleven. Net zoals in het zuiden van Nederland viel er zo'n 1 tot 2 cm regen, vooral in de vorm van buien. Een klein deel van dit water stroomt af naar de Maas, maar het gaat om zo weinig dat het nauwelijks terug te zien is in de afvoergegevens bij Maastricht.

In het begin van de week schommelde de afvoer nog tussen de 25 en 30 m³/s, later steeg dat naar 35. De dagelijkse schommelingen als gevolg van het stuwbeheer zijn echter veel groter, dus valt het niet op. Inmiddels is het al weer een paar dagen droog en de komende week blijft dat zo. De afvoer blijft daarom onveranderd tussen 25 en 30 m³/s schommelen.

Pas na het volgend weekend is er weer kans op regen in het stroomgebied. Het Europese weermodel laat zelfs vrij veel regen zien en dat zou betekenen dat de afvoer wel wat verder kan stijgen. Maar het blijft nog erg onzeker of dat uit gaat komen en de kans is voorlopig dat de lage afvoeren ook in de week van begin september nog aanhouden. 

water inzicht

Verloop 2022 in vergelijking met andere jaren met een zeer lage afvoer

Op 18 augustus werd bij Lobith de laagste stand ooit gemeten, 6,48m (NAP), 2 cm lager dan tijdens het vorige record in 2018. De afvoer daalde tot 670 m³/s, 20 m³/s lager dan in 2018. Het was dan wel de laagste stand ooit, maar niet de laagste afvoer. In 1947 daalde de afvoer in november nog verder, tot 620 m³/s.

Bijzonder dit jaar was wel dat de lage afvoer al zo vroeg in het jaar optrad. In de figuur hieronder is het verloop van de 9 jaren sinds 1901 met een zere lage afvoer weergegeven. Niet eerder kwam de afvoer zo vroeg in de zomer al onder de 750 m³/s. Meestal gebeurt dat pas in oktober of november. In 1976 was de afvoer in juli al zeer laag, maar verliep de zomer verder heel anders omdat er een flinke piek optrad vanaf de tweede helft van juli.

Een dergelijke piek, maar dan veel lager, staat de Rijn nu ook weer te wachten en de afvoer stijgt waarschijnblijk even tot boven de 1000 m3/s. Omdat het na de eenmalige hevige regenval in Zwitserland nu weer langer droog wordt, zal de afvoer echter bijna net zo snel ook weer dalen en de kans is groot dat begin september weer record lage afvoeren worden bereikt voor de tijd van het jaar.

Het is zelfs niet onmogelijk dat de afvoer dan nog lager daalt dan de 670 m³/s van afgelopen week en zelfs een laagste afvoer ooit zou kunnen optreden, maar dan moet de droogte ook in september nog wel enkele weken aanhouden. Als er een jaar is dat het zou kunnen, dan is het dit jaar wel. Het laagwaterseizoen in de Rijn duurt namelijk gewoonlijk tot half november. Alleen een flinke weersomslag zou kunnen voorkomen dat de afvoer dit najaar nog lang onder de 1000 m³/s blijft schommelen.

Nog maar 4 jaar geleden daalde de afvoer ook tot zeer lage waarden. De meting kwam toen uit op ca 730 m³/s als minimum, maar inmiddels heeft Rijkswaterstaat een correctie uitgevoerd op de relatie tussen waterstand en afvoer en als we die toepassen op 2018, dan ging het toen om een laagste afvoer van 690 m³/s. In de figuur hierboven is dat verwerkt in de lijn van 2018.

In de tabel hierna heb ik de waterstanden en afvoeren tijdens de momenten dat het minimum peil werd bereikt met elkaar vergeleken. De stations staan gerangschikt per riviertak. Bij Lobith was de stand 2 cm lager en ook langs de Waal bij Nijmegen was de stand zoveel lager. Verder stroomafwaarts zien we dat ht verschil groter is, bij Dodewaard 7 cm en bij Tiel zelfs 16 cm. Dit wordt veroorzaakt doordat er nu bij Tiel veel water via het Amsterdam-Rijnkanaal naar het noorden werd gevoerd.

Dit water werd gebruikjt om het gebied tussen de lek en het Amsterdam-Rijnkanaal verder stroomafwaarts van water te voorzien. Daarvoor stroomde nu 45 m³/s bij Wijk bij Duurstede verder naar het noorden (in 2018 was dit 30) en 15 verder via de Lek (in 2018 stroomde daar niets heen). Een ander verschil was dat in 2018 een deel van dit water nog via de Neder-Rijn langs Driel werd aangevoerd (15 m³/s), maar nu kwam daar niets vandaan.

Bij Tiel werd daarom ca 45 m³/s aan de Waal onttrokken, terwijl dat in 2018 maar 15 was. Het gevolg daarvan is dat bij Tiel in de Waal de stand flink lager werd dan in 2018 en dit was stroomopwaarts merkbaar tot in Dodewaard. Mara ook stroomafwaarts was de stand lager omdat er minder water via de Waal stroomde: bij Zaltbommel 17 cm en bij Vuren en Werkendam ongeveer hetzelfde. Nu zal daar ook het effect van de stand op zee hebben meegespeeld.

Het getij werkt namelijk door tot in Zaltbommel en als de getijdenbeweging nu net wat lager was (agv een andere windrichting), dan zal dat ook invloed hebben. Ik verwacht namelijk niet dat vanwege de lagere Rijnafvoer de stand in het Haringvliet 15 cm lager zal zijn geweest.

De Neder-Rijn noemde ik hierboven al even. Normaal stroomt daar bij lage afvoeren altijd nog zo'n 15 tot 20 m³/s van het Rijnwater doorheen, dat via de stuw van Driel wordt doorgelaten. Nu was de stuw bij Driel echter helemaal gesloten en werd het extra water afgeleid via de IJssel en de Waal. Van deze ca 15 m³/s zal ca 5 ten goede zijn gekomen aan de IJssel en 10 aan de Waal. Het niet doorlaten van water had tot gevolg dat het stuwpand tussen Amerongen en Driel langzaam leeg liep.

Bij Driel en Grebbe was de stand daarom 67 cm lager dan in 2018 en waarschijnlijk is de laagste stand nog steeds niet bereikt, want de stuw is nog steeds gesloten. In een gestuwde rivier als de Neder-Rijn hoeft een wat lager peil niet meteen een probleem te zijn, al zal de waterdiepte stroomopwaarts in het stuwpand, nabij Driel, wel erg laag zijn geworden voor de scheepvaart.

Het extra water in De IJssel zorgde ervoor dat de stand tussen de IJsselkop en De Steeg iets hoger was dan in 2018. Het gaat echter maar om enkele cm's, terwijl het anders waarschijnlijk ca 2 cm lager was geweest. Verder stroomafwaarts is de stand wel lager dan in 2018. De belangrijkste oorzaak hiervoor is dat er vanuit de IJssel water wordt afgetapt voor enkele kanalen. De belangrijkste is het Twentekanaal waar ca 10 m³/s in weg stroomt. Al met al zal zo'n 10 tot 15% van het IJsselwater zijnafgetapt, wat verklaart dat de stand tot 10 cm lager was, ondanks de iets grotere aanvoer.

Ondanks het aftappen van water herstelt de stand zich wel weer verder stroomafwaarts van Deventer. Bij Olst en Wijhe was de stand nu bijna hetzelfde als in 2018 en ook de afvoer was hier vergelijkbaar. Verder stroomafwaarts was de stand zelfs hoger, maar dit is het gevolg van een hoger peil van het IJsselmeer. In oktober 2018 was het IJsselmeerpeil al verlaagd naar het winterpeil van -40 cm en nu stond het nog op zomerpeil. Mogelijk verklaart dit ook al deels de hogere stand bij Wijhe en Olst. Bij lage standen werkt het IJsselmeerpeil namelijk tot ver stroomopwaarts door in de IJssel.

Het golfje water dat nu in aantocht is zal de situatie in de riviertrajecten weer enigszins normaliseren, maar het zal niet voldoende zijn om alle tekorten weer aan te vullen. En we moeten er op bedacht zijn dat vanaf september de stand opnieuw ver zou kunnen wegzakken.