Een paar natte dagen, vanaf woensdag weer langer droog; waterstanden stijgen even, maar niet voor lang

We beleven vandaag en morgen een kort intermezzo waarin een lagedrukgebied het weer bepaalt en er een zowaar een actieve regenstoring over Nederland trekt, met lokaal veel regen. Er valt in de stroomgebieden ook voldoende regen voor een opleving van de waterstanden. Niet voor lang want vanaf woensdag wordt het alweer droog en later in de week gaat de waterstand weer dalen.

In Water Inzicht deze week een uitstapje naar de Bodensee. Dit meer op de grens van Zwitserland, Duitsland en Oostenrijk speelt in de zomer een belangrijke rol in het afvoer regime van de Rijn.

Water van de week

Een paar dagen met flink wat regen

Een lagedrukgebied is het gelukt om even de hegemonie van de hogedrukgebieden te breken. Het ligt nu bij het zuiden van Scandinavië en zorgt over onze omgeving voor een noordwestelijke stroming waarin verschillende fronten worden meegevoerd. Vandaag, zondag, kan de meeste regen vallen in een strook die van zuidwest naar noordoost over Nederland loopt, met lokaal misschien wel 50 mm. Ook de Ardennen pakken met 15 tot 20 mm aardig wat regen mee.

Maandag trekt de neerslagzone verder naar het oosten en krijgt vooral Duitsland ermee te maken. Er wordt zo’n 15 tot 20 mm verwacht en in de Middelgebergten tot 30 mm. In de Alpen kan 40 tot 50 mm vallen. Ook in de Ardennen kan nogmaals flink wat regen vallen en als de regen ook dinsdag nog aanhoudt kan daar lokaal ook 50 mm vallen.

Tegen die tijd heeft het Azoren-hogedrukgebied alweer een uitloper naar het noorden gevormd, waar zich woensdag een aparte cel van afsplitst die zich boven de Britse eilanden positioneert. Het weer in de stroomgebieden stabiliseert dan zodat de kans op regenval snel afneemt. Alleen in de Alpen kan op woensdag nog een bui vallen maar daarna wordt het ook daar droog.

Vanaf het weekend beweegt het hogedrukgebied naar Scandinavië en met een oostelijke stroming over de stroomgebieden blijft het dan droog. Rond 15 of 16 juli dienen zich mogelijk enkele kleine lagedrukgebieden aan die boven het Europese continent ontstaan in de warme lucht. Als dat uitkomt, dan zal dat voor een opleving zorgen van de buiigheid, maar op dit moment is nog niet te zeggen waar dat precies zal zijn en hoeveel regen er dan gaat vallen. De meeste kans lijken de Alpen en Zuid-Duitsland te hebben. Een overgang naar een langere periode met vaker regen is voorlopig niet in het verschiet.

Rijn stijgt komende dagen enkele decimeters tot ca 7,6 m NAP, later weer dalend

Zoals verwacht is de Rijn deze week onder de 1000 m³/s gezakt. Dat gebeurde vanmorgen, maar voorlopig is dit niet voor lang, want op dinsdag stijgt de afvoer er weer boven. De waterstand, die nu ca 7,25 m NAP bedraagt bij Lobith, daalt eerst nog een paar centimeter. Op dinsdag bereikt het eerste water ons van de regen die vanaf vandaag in het stroomgebied valt. Op donderdag verwacht ik een stand van ca 7,5 m (bij een afvoer van 1.100 m³/s) en op vrijdag kan de stand stijgen tot tussen 7,6 en 7,75 m NAP, afhankelijk van de hoeveelheid regen die er valt.

De afvoer loopt dan weer op tot tussen 1.150 en 1.200 m³/s. Nog steeds erg weinig, maar voldoende voor de meeste gebruikers. Alleen de binnenvaart kan nog steeds niet volbeladen varen bij dze afvoer; daar is minimaal 1.500 m³/s voor nodig. Omdat ook vanuit het zuiden van het stroomgebied nog wat extra water onderweg is, blijft de stand nog tot begin van de weke na volgend weekend boven 7,5 m NAP.

Vanaf 14 of 15/7 verwacht ik dat de stand weer onder de 7,5 m NAP zakt en de daling zou dan vrij snel kunnen verlopen omdat het alweer een paar dagen droog en warm is in het stroomgebied. Rond 17 of 18/7 kan de afvoer weer onder de 1.000 m³/s zakken. Er is een kans dat rond die tijd weer een wat nattere periode aanbreekt, dus misschien valt de daling dan mee, maar meer zekerheid daarover hebben we pas volgende week.

Opvallend lage Maasavoer, er lijkt iets mis met de waterverdeling. Maas stijgt komende 2 à 3 dagen wel weer 100 tot 150 m³/s

De Maas bereikte de afgelopen paar dagen een zeer lage afvoer van slechts 20 m³/s bij Maastricht. De plotselinge terugval is opvallend, want een paar dagen eerder schommelde de afvoer nog tussen 45 en 65 m³/s en doorgaans neemt de afvoer van dag tot dag niet zo snel af. In België bij Luik bedraagt de afvoer nog wel ca 60 m³/s en is daar ook niet zo snel afgenomen.

Net na Luik splitst het Albertkanaal zich af en onder gewone omstandigheden stroomt daarlangs ongeveer 15 m³/s naar het westen van België. Voor perioden met lage afvoeren zoals we nu beleven zijn er tussen Nederland en België afspraken gemaakt in het Maasafvoerverdrag. Bij zo lage afvoeren zou het debiet naar het Albertkanaal dan ook moeten afnemen, maar dat bleek de afgelopen dagen niet het geval. Het was met ca 25 m³/s juist opvallend hoog. Ik verwacht dat er iets mis is gegaan, want bij eerdere laagwaterperioden werden de afspraken wel altijd goed nageleefd.

De afspraken in het verdrag behandelen ook de verdeling van het water binnen Nederland want bij Maastricht splitst ook nog de Zuid-Willemsvaart en het Julianakanaal af. Onder gemiddelde omstandigheden ontvangen deze kanalen ook zo'n 10 tot 15 m³/s en wat er overblijft stroomt dan naar de Grensmaas. Op dit moment is de afvoer bij Maastricht zo laag dat ook de afvoer via de kanalen is teruggebracht tot nog maar ca 5 à 7 m³/s. Dat is zo weinig dat de scheepvaart en de zoetwatervoorziening van het oosten van Brabant in de knel komen.

Een andere afspraak in het verdrag is dat bij een Maasafvoer van minder dan 30 m³/s, het water gelijkmatig over de 2 Nederlandse kanalen en de Grensmaas wordt verdeeld. De Grensmaas is een vrij afstromende rivier met hoge natuurwaarden, die grote schade op kan lopen bij te weinig water. De afgelopen dagen viel de afvoer naar de Grensmaas echter terug tot slecht 3 à 5 m³/s en dat is veel te weinig; de rivier valt dan zo goed als droog. Dit zal waarschijnlijk grote gevolgen hebben voor de vispopulatie in de rivier en andere organismen die afhankelijk zijn van het stromende water. Het goede nieuws is dat er de komende dagen even wat meer water onderweg is, maar los daarvan is het van belang om te onderzoeken wat hier is gebeurd.

Vandaag al valt er aardig wat regen in de Ardennen en waarschijnlijk gaat in de loop van de dag de afvoer weer wat stijgen maar veel meer dan 50 m³/s verwacht ik nog niet. Ook maandag en dinsdag valt er nog regen en vooral wat er op maandag valt zou voldoende kunnen zijn om de afvoer tot boven de 100 en later 150 m³/s te laten stijgen. Misschien dat op dinsdag even de 250 m³/s wordt bereikt.

Vanaf woensdag wordt het weer droog in het stroomgebied en gaat de afvoer weer snel omlaag. In het weekend verwacht ik alweer een afvoer van 50 m³/s. Omdat het droge weer ook in de dagen daarna nog aanhoudt, tot waarschijnlijk 16 of 17 juli, zal de afvoer nog verder zakken, tot opnieuw ca 30 m³/s. Dat er tegen die tijd regen gaat vallen is ook nog niet zeker, dus misschien zakt de afvoer nog wel verder. Daarover weten we volgende week meer.  

Water Inzicht

De Bodensee als maatstaf voor de waterhoeveelheden vanuit de Alpen

In het voorjaar en het begin van de zomer stroomt veel smeltwater vanuit de Alpen uit in de Bodensee, waar het wordt opgeslagen en vertraagd weer doorstroomt. De Bodensee die als buffer fungeert is een natuurlijk fenomeen; er is geen stuw of sluis die de afvoer vanuit het meer bepaalt, maar een natuurlijke drempel die, afhankelijk van peil in het meer, de hoeveelheid water bepaalt die naar de Rijn doorstroomt. Op dit moment stroomt er ongeveer 300 m³/s bij Konstanz de Rijn in en dat is ca. 30% van het water dat nu bij Lobith passeert.

In Zwitserland liggen nog een groot aantal andere meren in het stroomgebied van de Rijn en die zorgen samen ook nog eens voor 300 m³/s. De bufferende werking van de Zwitserse Meren is zeker bij lage afvoeren dus erg belangrijk voor de Rijn.  Aan de hand van het waterpeil en de hoeveelheid water die er in de meren is opgeslagen, kunnen we een inschatting maken wat de Rijn de komende weken te wachten staat.

De Bodensee is wat dat betreft in mooie maatstaf omdat zo’n groot deel van het water vanuit de Alpen hierlangs stroomt. Het meetstation bij Konstanz heeft een heel lange meetreeks die al begint in 1826 en daarom een schat aan gegevens oplevert. In de grafiek hieronder heb ik het verloop van de waterstand in alle jaren van de afgelopen 200 jaar weergegeven. Het opvallende verloop met lage winterstanden en hoge zomerse standen is overduidelijk. De zwarte streepjeslijn geeft het gemiddelde aan over de hele meetperiode.

Gemiddeld staat het peil in de zomer zo'n 1,5 m hoger dan in de winter maar er zijn volop uitschieters naar zowel boven als beneden. Vorig jaar (de dikke bruine lijn) was een duidelijke uitschieter naar boven. Er lag toen uitzonderlijk veel sneeuw in de Alpen en dat leverde samen met flinke regenval in mei een zeer hoge waterstand op, maar toen het in augustus droog werd zakte de waterstand ook weer snel. Dit jaar (de rode lijn) is de situatie heel anders. De winter was nog relatief nat en daardoor lag de waterstand toen boven het gemiddelde, maar vanaf maart werd het, net als in Nederland, langdurig droog in de Alpen en daalde de waterstand tot flink ver onder het gemiddelde.

In mei en juni was er wel smeltwater, maar niet heel veel, want veel sneeuw was al verdampt door de vele zonneschijn en hoge temperaturen. Toch steeg het meerpeil nog wel wat en dit leverde ongeveer half juni een piek op, maar veel lager dan het gemiddelde. De afvoer vanuit het meer bedroeg toen ca 435 m³/s, terwijl het langjarig gemiddelde ca 575 m³/s bedraagt tijdens de zomerpiek. Inmiddels is de stand alweer aan het dalen en het is de vraag waar het verder heen gaat. In de volgende grafiek heb ik het verloop van een vijftiental jaren geselecteerd met een lage waterstand in het voorjaar en de zomer.

Naast meer recente, nog bekende jaren, zijn ook een aantal oudere jaren opgenomen en 2021 en 2024 staan erbij als recente jaren met hoge waterstanden. De piek van dit jaar was laag maar niet uitzonderlijk laag. In andere droge jaren zoals 1934, 1972,1976, 1996 in 2011 was de stand in juni nog een flink stuk lager. We zien hier opnieuw het jaar 2011 staan, waar ik in eerdere berichten al over schreef omdat de eerste helft van dat jaar veel gelijkenis toont met dit jaar. Het was toen ook droog en er was opvallend weinig sneeuw, minder dan dit jaar.

Toen volgde er echter half juni een weersomslag en dat leidde wat later in de zomer toch nog tot veel extra water. Dat zien we terug in het verloop van de Bodensee waar de waterstand in juli verder opliep tot een ongeveer gemiddelde stand aan het eind van de maand. Ook in 1934, 1972 en 1996 verliep de zomer nat genoeg om de stand in juli verder te laten oplopen. Alleen in 1976 volgde na een kleine piek in juni een lange daling en waren de standen in juli record laag. De afvoer vanuit het meer was toen rond deze tijd van het jaar nog zo’n 50 m³/s lager dan op dit moment.

Wat verder opvalt is dat andere jaren die in augustus of september een erg lage stand bereikten, in het voorjaar meestal nog niet zo heel erg laag waren. We zien dat bijvoorbeeld bij 1949, 1964, 2018, 2020, 2022 en 2023. Vooral 2018 valt hierbij op, want dit jaar staat bekend om zijn zeer lage waterstanden in de zomer en vooral het najaar, maar de Bodensee bereikte dat jaar in juni nog een ongeveer normale piek; om daarna wel snel te dalen. Een lage voorjaarsstand zegt dus nog niet alles over wat er in de rest van de zomer gaat gebeuren.

Een stijging van de Bodensee vanaf juli kan echter niet van het smeltwater komen, want dat is dan al lang op. De Alpen hebben echter nog een andere mogelijkheid om veel water aan te voeren naar de Bodensee en dat zijn zomerse buien. Met name in juli en augustus kunnen die makkelijk ontstaan in het hooggebergte en als er dan veel regen valt op de vaak rotsige ondergrond, levert dat ook nog eens veel water op. Dat was ook de oorzaak van de stijging in bijvoorbeeld 2011. Toen gebeurde het al in juni, maar het kan ook later nog gebeuren, zoals in 2023 toen de stand vanaf eind juli ging stijgen en in 2022 toen dat zelfs pas eind augustus gebeurde.

Wat dit jaar betreft zullen we het dus van de buien moeten hebben om de stand nog wat op te krikken in de komende weken tot maanden. De komende week is wat dat betreft veelbelovend, want er worden flinke hoeveelheden regen verwacht. De Bodensee zal daardoor zo'n 10 tot 20 stijgen. Dat lijkt niet veel, maar het gaat om veel water dat weer vertraagd wordt doorgegeven en de Rijn profiteert daar een paar weken van en het zorgt ervoor dat de volgende keer dat de 1.000 m³/s bij Lobith wordt bereikt wat langer wordt uitgesteld.

Vanwege de aanhoudende lage waterstanden zal ik de komende tijd ook gedurende de week zo nu en dan een kort waterbericht maken. Hiervoor stuur ik dan geen mail rond. Ook post ik soms berichten op