dinsdag 27 juni 2017

Nattere periode in aantocht, waterstanden kunnen gaan stijgen

Er lijkt een einde te komen aan de lange droge periode, voorlopig althans, want op wat langere termijn kan het droge weer wederom terugkeren.

De droogte in Nederland is nu overal duidelijk zichtbaar en het neerslagtekort is inmiddels opgelopen tot een situatie die gemiddeld maar eens in de 20 jaar voor komt. Vooral het zuiden van Nederland en Belgie zijn droog. Het kaartje hieronder laat duidelijk zien dat het stroomgebied van de Maas dit voorjaar relatief gezien tot het droogste deel van Europa behoorde; er viel maar 20 tot 40% van de normale hoeveelheid neerslag. De Rijn komt er beter vanaf, daar viel in het westelijk deel van het stroomgebied (Moezel) minder dan de normale hoeveelheid, maar in het oostelijk deel (Main, Neckar en Bovenrijn) wel ongeveer de normale hoeveelheid.

De komende dagen is de kans groot dat dit gaat veranderen. Een lage drukgebied trekt de komende 24 uur over Nederland naar het oosten en dat kan lokaal in NW-Europa flink wat neerslag opleveren. De meeste regen wordt verwacht over het oosten van België en Nederland en het westen van Duitsland. Er wordt lokaal tot 4 of 5 cm verwacht. Als dat uitkomt, dan gaat dat zeker de rivieren beïnvloeden. Nu zijn de bodems tot grote diepte flink uitgedroogd, dus er kan heel wat water vallen voordat het in de rivieren komt, maar alleen al wat er op de verharde oppervlakten valt, is voldoende om de rivieren te laten stijgen. Toch houd ik ook een kleine slag om de arm, want tot nu toe zaten voorspelden de neerslagmodellen dit jaar vaak meer neerslag dan er uiteindelijk viel. We zullen het zien als de regen uiteindelijk gevallen is. 

Als de depressie inderdaad de verwachte hoeveelheid neerslag brengt, dan blijft weer 2 tot 3 dagen nat, tot de depressie naar noordoost Europa is weggetrokken. Daarna dringt toch weer een hogedrukgebied op vanuit het zuidwesten, maar dat zorgt eerst een aantal dagen voor westen tot noordwestenwind, waarbij nog wat buien kunnen vallen. Vanaf het weekend neemt het hoge drukgebied het dan weer over en wordt het voor meerdere dagen droog. Hoe lang dat duurt is nog niet te zeggen.

Rijn stijgt vanaf weekend 

De Rijnafvoer is nu gedaald tot ca 1270 m³/s; de komende dagen gaan daar nog enkele tientallen m³/s vanaf, tot de afvoer aan het eind van de week een laagste waarde bereikt iets boven de 1200 m³/s. Dat is de op 5 na laagste stand voor deze tijd van het jaar (sinds 1900). In deze lage voorjaarsstanden is geen trend te ontdekken. Andere jaren met lage standen waren: 1921, 1934, 1947, 1976 en 2014. Gemiddeld zo eens in de 20 tot 25 jaar is er zo'n droog voorjaar met lage Rijnafvoeren.

De vorige keer dat ik op deze site eerdere jaren vergeleek met dit jaar stond 2011 ook nog in het rijtje, maar in dat jaar was er half juni een weersomslag, kwam aan de droogte een eind en ging de Rijnafvoer flink omhoog. Of dat dit jaar ook gaat gebeuren is nog de vraag, want er komt nu wel regen, maar of de droogte daarna niet terug keert is nu nog niet te zeggen. 

Als de verwachte  regen morgen en overmorgen gaat vallen, dan zal de Rijn weer gaan stijgen. Vanwege de droge bodems verwacht ik voorlopig niet dat de afvoer veel verder zal stijgen dan 1500 m³. De waterstand stijgt daardoor weer naar ca 8,3 m. Die stijging begint dan vanaf het weekend en loopt door tot begin volgende week. Als de regen daadwerkelijk gevallen is, is meer te zeggen over hoe het verloop zal zijn.

 

Maas stijgt vanaf donderdag

De Maas schommelde de hele week bij Borgharen rond de 15 m³/s. Dat is zeer laag voor de tijd van het jaar, maar toch niet de meest extreme stand. Dat was in 1976, toen daalde de afvoer zelfs tot onder de 5 m³/s in deze tijd van het jaar. Dat was nog van voor het afvoerverdrag tussen België en Nederland. Dankzij dat verdrag blijft er nu altijd 10 m³/s over voor de Grensmaas en de afgelopen week daalde de afvoer daar ook nooit onder. Een ander jaar met een zeer lage juni-afvoer was 2011. De weersomslag die in dat jaar de Rijn flink deed stijgen, zorgde bij de Maas maar voor een klein beetje extra afvoer. 

Als het allemaal loopt zoals verwacht dan gaat er woensdag voldoende regen vallen voor enige stijging van de Maas. Ik hou het er voorlopig op dat het debiet niet zo veel zal stijgen, maar 100 of 150 m³/s zou mogelijk moeten zijn. Het blijft even afwachten tot de regen daadwerkelijk gevallen is.

 

Nevengeulen en plassen in de uiterwaarden van de waal staan erg laag

Doordat de rivier deze winter niet buiten zijn oevers is getreden, zijn de plassen en strangen in de uiterwaarden niet overstroomd en dus niet aangevuld met rivierwater. In combinatie met de langdurig droogte van dit voorjaar is de waterstand in deze plassen nu ver gezakt. De Oude Waal bij Nijmegen (zie foto rechts) dreigt zelfs bijna droog te vallen. Het bruine, onbegroeide gebied is de slikkige bodem van de plas en valt normaal nooit droog.

Op zich is dat opvallend dat het water zo laag staat, want de Rijn en de Waal hebben niet eens een heel extreme afvoer. Er waren sinds 1900 5 jaren dat de afvoer nog lager was. Toch viel de Oude Waal in die jaren niet droog. De oorzaak voor de droogval dit jaar heeft behalve de droogte vooral ook te maken met de bodemdaling van de rivier. Doordat de Waalbedding zich ieder jaar 2 cm inslijt in de ondergrond, worden de waterstanden (bij gelijke afvoer) ook ieder jaar ongeveer 2 cm lager. Het grondwater onder de uiterwaarden, dat met de rivier in verbinding staat, zakt daardoor ook steeds verder weg. 

Zo bedraagt het waterpeil bij Lobith nu 7,90 m +NAP (bij een afvoer van 1270 m³/s). In 1976 bedroeg het waterpeil bij gelijke afvoer nog 8,85 m +NAP. De rivier staat dit jaar bij dezelfde afvoer dus 95 cm lager dan in 1976. Ook het grondwater zal ongeveer zoveel lager staan en daardoor zakt het peil in de plassen in de uiterwaarden nu ook veel ver weg. In 1934, nog ca 40 jaar eerder, bedroeg de waterstand bij 1270 m³/s zelfs nog 9,65 m +NAP. In iets meer dan 80 jaar tijd is de waterstand bij gelijke Rijnafvoer dus 1,75 m gezakt; ruim 2 cm per jaar. Het probleem is dat de daling niet afneemt; uiteindelijk zal de rivier ook nabij Nijmegen en Lobith tot bijna op het zeeniveau blijven door zakken; als er tenminste geen maatregelen worden genomen.