Rijn en Maas stijgen komende dagen, maar geen hoogwater; later weer dalend

Het blijft nog een paar dagen nat in de stroomgebieden en Rijn en Maas kunnen we wat stijgen. Maar in de loop van de week dient zich een krachtig hogedrukgebied aan dat het wel een tijdje uit lijkt te gaan houden. De waterstanden in de rivieren gaan daarom later in de week weer weer voor langere tijd zakken en van hoogwatergolven is voorlopig geen sprake. In het waterbericht leest u de details.

In de rubriek water in zicht een analyse van de periode rond de jaarwisseling. Het is opvallend hoe vaak zich precies in die periode hoogwaters hebben voorgedaan. Met name de grotere hoogwaters lijken een voorkeur te hebben voor de weken rondom 1 januari.

Water van de week 

Een sterk hogedrukgebied gaat later in de week het weer voor langere tijd bepalen.

Maar eerst is het nog een lagedrukgebied dat het weer bepaalt. Het is in de nacht van zaterdag op zondag over het noorden van de Noordzee naar Denemarken getrokken en beweegt de komende dagen verder naar het zuidoosten, in de richting van het Middellandse Zeegebied. Een eerste bijbehorend regengebied heeft gisteren de stroomgebieden bereikt en daar al flink wat regen gebracht. Vandaag volgt opnieuw regen en ook morgen staan nog flink wat buien op het programma.

Als morgen de wind naar het noordwesten draait, wordt de aangevoerde lucht kouder en gaat vooral in de Middengebergten de neerslag over in sneeuw. Boven de circa 300 m hoogte kan zich een sneeuwdek vormen van enkele decimeters. Lang blijft dit niet liggen want de temperatuur blijft er boven nul waardoor het weer langzaam zal smelten. Verder naar het zuiden in de Vogezen en het Zwarte woud bouwt zich wel een wat dikker sneeuwdek op en omdat het daar onder nul blijft, houdt het wel stand. In de Alpen wordt aan de noordkant van het gebergte nog veel meer sneeuw verwacht daar kan lokaal de komende dagen meer dan 1 m vallen; wat voorlopig allemaal blijft liggen.

Op de Atlantische Oceaan heeft zich ondertussen een flink hogedrukgebied gevormd dat vanaf dinsdag het continent optrekt en daar lange tijd blijft liggen. Hoe lang precies is uiteraard nog niet duidelijk, maar de kans lijkt groot dat het tot in de eerste dagen van het nieuwe jaar is. Eerst ligt de kern van het hogedrukgebied een paar dagen vlak bij ons om vanaf 28/12 wat naar het oosten te trekken. De dagen daarna houdt het wel steeds een uitloper in de richting van centraal Europa en het ziet er naar uit dat die sterk genoeg is om lagedrukgebieden op de Atlantische Oceaan op afstand te houden.

Pas vanaf 3 of 4 januari zou voor het eerst weer regen tot in de stroomgebieden door kunnen dringen. Vanwege deze lange droge periode die nu in aantocht is, zal de stijging in de rivieren als gevolg van de neerslag die nu valt, geen vervolg krijgen; het blijft daarom bij kleine golfjes.

Rijn stijgt naar ca 11 m op 28/12; daarna weer sterk dalend

Na een periode van ongeveer 10 dagen met niet zoveel neerslag, bereikte op 19 december een eerste regenzone het stroomgebied en viel er zo’n 10 tot 15 mm. Voldoende voor een eerste stijging, waarvan het water nu bij Lobith arriveert. Vrijdag was de stand bij Lobith tot net boven de 9 m gezakt (bij een afvoer van ca 2.000 m³/s), maar inmiddels is de stijging weer begonnen.

20 en 21 december zorgden buien voor slechts een beperkte aanvulling, maar vandaag valt er weer veel regen. Vooral in Zuid-Duitsland valt lokaal meer dan 30 mm en op de toppen van het Zwarte Woud zelfs meer dan 50 mm. Maandag komt daar nogmaals 20 tot 30 mm bij, maar dat zal voor een groot deel sneeuw zijn.

De regen die eerder is gevallen, levert voldoende water op voor een klein golfje in de Rijn, dat zich de komende dagen in de richting van ons land begeeft. De hoogste stand verwacht ik op 28 december, net boven de 11 m NAP; de afvoer bedraagt dan ca 3.600 m³/s. Op 24/12 passeert de stand bij Lobith de 10 m NAP, op 1^eKerstdag 10,5 m en op 27/12 komt de 11 m binnen bereik, waar  het peil de dag erna waarschijnlijk nog net bovenuit stijgt.

Tegen de tijd dat het hoogste punt bereikt is het al een paar dagen droog in het stroomgebied en bovenstrooms zijn de zijrivieren dan alweer aan het dalen. Vanaf 28/12 gaat de stand daarom weer snel dalen en ik verwacht dat op 30 of 31/12 de 10 m (NAP) weer wordt onderschreden. Onder invloed van het sterke hogedrukgebied blijft het waarschijnlijk tot begin volgend jaar droog en de stand blijft dan ook nog verder dalen tot onder de 9,5 m vanaf 2 januari. Zoals het er nu naar uitziet is de kans groot dat ook daarna de daling nog wel even doorzet en een hoogwatergolf lijkt er ook begin januari niet in te zitten.

Maas stijgt weer wat, maar niet veel hoger dan 750 m³/s

In het stroomgebied van de Maas was 19/12 een natte dag, met hogerop in de Ardennen tot 30 mm neerslag. De Maas die de dagen ervoor was gezakt tot ongeveer 300 m³/s steeg daardoor weer naar 600 m³/s. De dagen daarna vielen er wat buien, zonder al te grote hoeveelheden regen, en daalde de afvoer weer tot onder de 500 m³/s op zondagochtend.

Gistermiddag en vannacht volgde nieuwe regen, maar de hoeveelheden bleven in de Ardennen beperkt. In Noord Frankrijk was het natter en dat water zal morgen pas aankomen.  Vandaag valt nog wat meer regen, maar de hoeveelheden lijken ook dan niet heel groot te worden, met ongeveer 10 mm. Voor morgen gaat het om een zelfde hoeveelheid, maar daarvan is een gedeelte sneeuw wat niet meteen bijdraagt aan de Maasafvoer. Al met al verwacht ik daarom slechts een beperkte stijging van de Maas tot ongeveer 750 m³/s.

Vanaf dinsdag wordt het weer droog in de Ardennen en gaat de afvoer al weer dalen. Er volgt dan nog wel wat smeltwater, maar die hoeveelheden zijn klein. De hele rest van de week daalt de afvoer langzaam en al voor het weekend wordt de 500 m³/s weer onderschreden. Ook na het komend weekend zet de daling nog voort tot in het begin van het nieuwe jaar en de afvoer kan dan weer zakken tot tussen 300 en 350 m³/s. Nieuwe neerslag lijkt er niet te komen tot in het begin van het nieuwe jaar en van een nieuwjaarshoogwater zal dan ook geen sprake zijn.

Water Inzicht

Opvallend vaak hoogwaters rond de jaarwisseling

Het hoogwaterseizoen loopt bij de Maas en de Rijn van ongeveer half oktober tot en met half april. Ook daarbuiten treden soms hoogwaters op zoals recent nog het zeer hoge hoogwater in de Maas in 2021 en ook afgelopen juni waren er een paar kleinere hoogwatergolven in de Rijn. Maar als we naar alle wat grotere hoogwaters kijken dan valt bij de Maas circa 95% daarvan binnen de periode van half oktober tot half april en bij de Rijn 90%.

Uit de meetreeksen van de Rijn en de Maas heb ik alle hoogwaters op een rij gezet. Voor de Rijn ben ik als grens voor een hoogwatergolf uitgegaan van een afvoer boven de 5000 m³/s. Sinds 1901 is dat iets meer dan 200 keer gebeurd. Bij de Maas heb ik de grens op 950 m³/s gelegd, wat ca 250 hoogwatergolven oplevert. Al deze hoogwaters heb ik per decade (een periode van 10 dagen) over het jaar verdeeld.

De grafieken hieronder laten deze verdeling over het jaar zien. Bij de Rijn is in de eerste decade van januari met 22 hoogwaters het hoogste aantal hoogwater opgetreden, waarna er tot begin maart steeds zo’n 15 per decade zijn. Alleen de 3^e decade van januari heeft er slechts 10. Bij de Maas zijn het er in de eerste decade zelfs 32 geweest en is het verschil met de decaden daarna nog veel groter dan bij de Rijn. Vanaf maart neemt het aantal hoogwaters bij Rijn en Maas af; het snelste bij de Maas.

De Rijn heeft ook nog vaker hoogwater in mei of juni, iets wat bij de Maas op een keer na niet gebeurt. Bij de Rijn wordt dit veroorzaakt door smeltwater vanuit de Alpen. Dit kan name in mei en juni een flink deel van de afvoer bepalen en als het in die periode ook nog nat is in Duitsland levert dat nog wel eens een hoogwatergolf op.

In juli heeft de Maas weer wel enkele hoogwaters. Dit wordt uiteraard niet veroorzaakt door smeltende sneeuw maar is het gevolg van extreme zomerse neerslag situaties zoals we in 2021 hebben meegemaakt. Ook de Rijn kent dit fenomeen, maar daar zijn deze hoogwaters relatief minder groot dan in de Maas. In augustus en september zijn er vrijwel geen hoogwaters en bij beide rivieren zijn er voor het eerst vanaf oktober weer hoogwaters. Met name in de laatste decade van december neemt het aantal weer snel toe.

In de volgende twee grafieken heb ik dezelfde analyse nogmaals uitgevoerd maar nu voor de grotere hoogwaters. Bij de Rijn is de grens daarvoor gelegd bij 6500 m³/s en bij de Maas bij 1500 m³/s. Dit zijn hoogwaters die gemiddeld zo eens in de 1,5 tot 2 jaar optreden.

De eerste decade van januari springt bij beide rivieren nu nog verder boven de rest uit: maar liefst 22% van alle grote Maashoogwaters vond plaats in de eerste 10 dagen van januari en bij de Rijn was dat 18%.  Samen met de laatste decade van december gaat het bij de Maas zelfs om 32% van de hoogwater; wat wil zeggen dat één op de drie hoogwaters optreedt tussen 20 december en 10 januari. Dat is 3 keer zoveel als enige andere periode van 2 aansluitende decades. Bij de Rijn is dat 27%, wat twee keer zoveel als bij andere periodes van 20 dagen. 

De mogelijke oorzaak voor deze uitschieters is dat in deze periode van de winter de kans op een combinatie van een natte periode en veel smeltwater vanuit de middelgebergten het grootst is. Gedurende de eerste weken van december kan zich vaak voor het eerst een sneeuwdek vormen in de Middelgebergten en dat is dan meestal nog niet dikker dan enkele decimeters. Als er dan rond de kerstdagen veel regen valt, dan kan dat sneeuwdek nog in één keer smelten en die combinatie van smeltwater en regen levert dan een hoogwater op.

Eerder in het winterseizoen is de kans op een sneeuwdek nog wat kleiner en later in de winter is de kans groter dat het sneeuwdek hogerop dikker is geworden dan enkele decimeters. Zo’n dikker sneeuwdek smelt dan niet meer in een keer en fungeert zelfs als een spons voor de regen die erop valt, omdat het het water enige tijd vasthoudt, zodat het de afvoer zelfs vertraagt.

Een ander fenomeen dat meespeelt is dat rond de kerstdagen vaak sprake is van een weersomslag. Bijna ieder jaar is er eind december een periode dat lagedrukgebieden, na een wat rustigere periode, het heft in handen nemen en een dag of 10 voor zachter weer zorgen met veel neerslag.

Ook dit jaar hebben we met zo’n situatie te maken, dat zo'n depressie enige dagen voor zacht weer met regen zorgt. Alleen lag er nu vrijwel geen sneeuw in de Middelgebergten en blijft de neerslagperiode ook beperkt tot maar een paar dagen. Rijn en Maas stijgen daarom wel, maar bereiken niet de grens voor een hoogwater.