Lange droge periode in aantocht en flink dalende waterstanden

Nog één natte dag, daarna langere tijd (vrijwel) droog. Na een tweetal weken met veel neerslag en relatief hoge waterstanden in de rivieren schakelt het weer nu weer over op een droger scenario onder invloed van hogedrukgebieden. Het ziet er naar uit dat dit wel twee weken kan duren en misschien nog wel langer, waarmee een lange periode aanbreekt van dalende waterstanden. Omdat vandaag nog aardig wat regen valt in vooral het stroomgebied van de Rijn blijven de standen daar voorlopig nog aan de hoge kant.

In de rubriek water inzicht een terugblik op de maand oktober die relatief nat verliep met in de Rijn een iets hoger dan gemiddelde afvoer en in de Maas een net iets lagere. Dit sluit goed aan bij de langjarige trend, waar we zien dat de Rijnafvoer in oktober stijgend is terwijl die in de Maas juist daalt.

Water van de Week

Hogedrukgebied boven Centraal-Europa houdt de regengebieden op afstand.

Een groot lagedrukgebied nabij de Britse eilanden heeft de afgelopen week steeds weer nieuwe regengebieden het continent opgestuurd en dat bracht voldoende water om de rivieren naar een voor de tijd van het jaar wat bovengemiddeld niveau te laten stijgen. De kern van het lagedrukgebied boven de Britse eilanden schuift wat verder de oceaan op en tegelijkertijd vormt zich van zuidwest naar Noordoost over het Europese continent een langgerekt hogedrukgebied. Gaandeweg wordt dit sterker en zorgt het voor een blokkade waardoor regengebieden het continent niet meer op kunnen schuiven.

Gisteren passeerde de voorlopig laatste regen Nederland en vandaag brengt dit neerslaggebied nog eenmaal flink wat regen in Zwitserland. Daarna breek een drogere periode aan, waarbij het nog wel de vraag is of het helemaal droog blijft. Het hogedrukgebied verzwakt soms iets en dan kunnen afgezwakte regengebieden wat verder naar het oosten opdringen. Die brengen dan echter onvoldoende regen om de rivieren weer te laten stijgen. De week na het komend weekend blijven de stroomgebieden onder de invloed van hogedrukgebieden en lijkt het ook grotendeels droog te blijven.

Samengevat: zondag nog flink wat regen in de Alpen en elders alleen nog enkele buien. Daarna breekt een droger weertype aan, waarbij soms nog wel een wat zwakker regengebied passeert dat niet veel invloed lijkt gaat hebben op de waterstanden. Een weersomslag naar natter weer met voldoende regen om de rivieren weer te laten stijgen lijkt er voor 15 november niet in te zitten.

Rijn de eerste week nog rond de 10 m NAP, daarna dalend naar 9 m NAP.

In het stroomgebied van de Rijn viel de afgelopen week veel regen en zowel de Bovenrijn als de Moezel kregen aardig wat water te verwerken. Dit leverde een stijging op van bijna 3 meter, van 7,6 m NAP op 22 oktober naar 10,4 m NAP op 1 november. De afvoer steeg naar bijna 3.100 m³/s. In deze tijd van het jaar zijn afvoeren boven de 3.000 m³/s nog vrij zeldzaam, want in oktober bereikt de Rijn gemiddeld zijn laagste stand en het duurt dan meestal even voordat weer hogere afvoeren worden bereikt.

Het wat hogere niveau is echter maar van korte duur, want er breekt vanaf nu een langere droge periode aan en de stand gaat weer flink dalen. Wel nog met een korte onderbreking als het water arriveert dat vandaag in Zwitserland valt. Nadat gisteren de hoogste stand werd bereikt (10,41 m NAP) is de Rijn gaan dalen en morgen, maandag, wordt de 10 m weer onderschreden. De daling zet dan nog door tot ca 9,7 m NAP op woensdag, waarna er een kleine opleving volgt naar ca 9,9 m NAP op vrijdag en zaterdag. De afvoer bedraagt dan ongeveer 2.700 m³/s.

Vanaf het weekend zet dan de daling in die langere tijd aan zal houden. De waterstand daalt dan met zo’n 15 – 20 cm per dag, later afnemend tot 10 cm per dag. Op maandag 10/11 verwacht ik dat de 9,5 m NAP (afvoer 2.400 m³/s) weer wordt onderschreden en op donderdag 13/11 de 9 m NAP. Omdat voor 15 november geen weersomslag wordt verwacht naar natter weer, is de kans groot dat de daling ook na 13/11 nog wel even doorzet, maar dan nog wat langzamer. Volgende week is er misschien meer duidelijkheid over hoe lang de droge periode gaat duren en of de waterstanden nog verder gaan dalen.

Maasafvoer daalt weer flink naar 150 tot 100 m³/s.

De Ardennen ontvingen de afgelopen week ook flink wat regen en de Maas steeg daardoor tot tussen de 300 en 350 m³/s. Ook hier ging het om een flinke stijging, want een week eerder bedroeg de afvoer nog maar ca 50 m³/s. Tijdens de stijging waren er enkele forse uitschieters naar boven waarbij de afvoer in enkele uren steeg tot bijna 500 m³/s, om daarna weer net zo snel te dalen naar bijna niets.

Het zijn de stuiptrekkingen van de stuwen in de Maas en Sambre in Wallonië, die slecht zijn afgesteld en kleinere pieken van bovenstrooms versterkt doorgeven. Vooral In de vrij afstromende Grensmaas heeft dit grote gevolgen: daar jojoot de waterstand dan in enkele uren tijd tot wel 2,5 m. Veel soorten die in deze rivier proberen te overleven zijn daar niet tegen opgewassen.  

De licht verhoogde afvoer van de laatste dagen zal weer snel voorbij zijn. Gisteren viel voorlopig de laatste regen van betekenis in de Ardennen, vandaag valt volgens de verwachting nog hoogstens een millimeter of 5 en daarna wordt tot 15 november geen neerslag meer verwacht. Nu kan de verwachting voor zo lange tijd vooruit nog wel veranderen, maar het hogedrukgebied Dat deze droge periode veroorzaakt, lijkt stevig in het zadel te zitten.

De afvoer bij Maastricht gaat daarom weer flink dalen: op maandag verwacht ik dat de 300 m³/s weer wordt onderschreden en woensdag de 250 m³/s. In het weekend volgt dan de 200 m³/s en in de loop van de week na het volgend weekend de 150 m³/s. Het hangt dan af van of er rond 15 november weer een weersomslag gaat komen naar natter weer en mocht het droge weer aanhouden, dan kan ook de 100 m³/s over ca 2 weken weer bereikt worden. Maar dat is nog ver vooruit en eerst maar eens afwachten of de droge periode inderdaad zo lang gaat duren.

Water Inzicht 

Oktober begon met hoge afvoeren, daarna wat lager, laatste week weer vrij hoog.

De maand oktober is achter de rug en niet alleen in Nederland maar ook in de stroomgebieden viel aardig wat regen. In het stroomgebied van de Rijn ontvingen de Middelgebergten zoals het Zwarte Woud en de Eiffel zo’n 20 tot 30% meer regen dan gemiddeld, terwijl het in de lager gebieden juist wat droger bleef. Samen leverde dat in de Rijn een maandgemiddelde afvoer op van 1.660 m³/s en dat is een fractie meer dan de langjarige afvoer (1.640 m³/s).

Na de lange droge periode die van maart tot en met augustus voortduurde heeft de Rijn zich in de afgelopen twee maanden toch nog aardig weten te herstellen naar ongeveer het langjarig gemiddelde. De gemiddelde afvoer van de Maas bedroeg ongeveer 140 m³/s en dat was ca 10% onder het langjarig gemiddelde. De Maas heeft wat meer moeite om de lage afvoeren als gevolg van de lange droge periode eerder dit jaar achter zich te laten, want hier was de septemberafvoer ook nog ca 20% lager dan het langjarig gemiddelde.

In de grafiek hierna is van al oktober maanden sinds het begin van de metingen de gemiddelde Rijnafvoer weergegeven. De 10 maanden met de hoogste gemiddelde afvoer sinds 1901 zijn blauw ingekleurd en de 10 maanden met de laagste afvoer rood. Ook is in de grafiek het 30-jarig gemiddelde aangegeven en de trendlijn over de hele meetperiode.

De trendlijn van oktober loopt vrijwel vlak en dat is opvallend want oktober is gewoonlijk de maand dat de afvoer het laagste is, en omdat de afvoer in de zomermaanden (juli tot en met september) de laatste decennia wel een vrij sterke dalende trend laat zien, zou je verwachten dat dat ook in oktober het geval zou zijn.

Dit is opvallend want de maand oktober is in het stroomgebied niet veel natter geworden en omdat de temperaturen hoger zijn is er tegenwoordig meer verdamping en staan ook de bomen tegenwoordig enkele weken langer in het blad. Je zou daarom verwachten dat de afvoer juist een dalende trend zou laten zien, maar blijkbaar heeft de Rijn in oktober een extra bron van water aangeboord, waardoor de lagere afvoer waar september mee te maken heeft, zich niet doorzet te in oktober.

Zoals zo vaak bij de Rijn moeten we voor opvallende trends op zoek gaan in de Alpen. Mijn vermoeden is dat het te maken heeft met de tegenwoordig later invallende winter hogerop in de bergen. Toen de temperaturen voorafgaand aan de klimaatopwarming nog een graad of 2 lager waren, viel de winter boven de 2000 m hoogte vaak al in oktober in en vormde zich daar het eerste blijvende sneeuwdek. Tegenwoordig is dat gemiddeld enkele weken naar achteren opgeschoven en de neerslag die er nu valt, valt vaker nog als regen, wat direct afstroomt naar de Rijn en niet eerst de hele winter wordt opgeslagen. Eenzelfde fenomeen zien we bij november, waar de trendlijn in de laatste decennia zelfs positief is geworden.

Wat verder opvalt in de grafiek is dat er tegenwoordig vrijwel geen uitschieters meer zijn in oktober. Op 2018 na moeten we ruim 50 jaar terug voor oktobermaanden met een heel lage afvoer en meer dan 40 jaar voor maanden met een heel hoge afvoer. De Rijnafvoer is in oktober dus wat gelijkmatiger geworden. Het minder vaak optreden van lage afvoeren zal ook te maken hebben met de situatie in de Alpen. De laagste maandafvoeren vinden we ook van 1945 t/m 1970 toen er relatief veel koude oktobermaanden waren, waarbij de winter waarschijnlijk al vroeg was ingevallen in de Alpen.

Maar ook de uitschieters naar boven zijn er veel minder; alleen de natte maand 2023 kwam nog in de buurt. Blijkbaar houdt het stroomgebied in oktober tegenwoordig meer water vast dan voorheen (en dat geldt dan voor het hele stroomgebied); wat te maken zou kunnen hebben met het feit dat de vegetatie meer water invangt en gebruikt dan vroeger, toen het in oktober gemiddeld enkele graden kouder was. Maar het kan ook zijn dat de bodem na de tegenwoordig gemiddeld warmere zomers droger is en een grotere bufferwerking heeft dan vroeger voor de neerslag die in het najaar valt dan. Zoals we dadelijk bij de Maas zullen zien treedt het daar ook op.

Een van de andere gevolgen van het stabiliseren van de Rijnafvoer in oktober is dat deze maand tegenwoordig steeds minder vaak de maand is met de gemiddeld laagste maandafvoer van het jaar. In de volgende grafiek heb ik van alle maanden van het jaar weergegeven hoe groot de kans is dat die maand de laagste gemiddelde afvoer had in het jaar. Vóór 1995 was oktober de koploper met een 30% kans dat het de maand was met de laagste afvoeren, maar in de laatste 30 jaar is die positie overgenomen door september.

Tegelijkertijd zien we dat ook juli en augustus tegenwoordig vaker de maanden zijn met de laagste gemiddelde maandafvoer. Het moment in het jaar dat de afvoeren laag zijn, schuift dus naar voren, maar tegelijkertijd wordt de periode dat lage afvoeren voorkomen niet langer. De kans dat een periode met lage afvoeren zo lang duurt dat record-lage afvoeren optreden wordt daardoor ook niet groter. Dat zien we ook terug in de meetreeks van de Rijn waar de kans op zeer lage afvoeren, van minder dan 1.000 of zelfs minder dan 800 m³/s, tegen de verwachting in niet is toegenomen, maar zelfs wat is afgenomen.

De volgende grafiek laat de situatie zien voor de Maas bij Monsin, net bovenstrooms van Maastricht, voor de locatie waar een deel van het Maaswater via het Albertkanaal wordt afgevoerd. In de Maas neemt de gemiddelde oktoberafvoer wel duidelijk af, zoals de trendlijn (blauwe lijn) laat zien. Dit wordt niet veroorzaakt doordat maanden met extreem lage afvoeren vaker voorkomen, de meeste daarvan vinden we ook bij deze rivier ver terug in de meetreeks.

Wat bij de Maas ook opvalt is dat er de laatste decennia ook weinig maanden zijn met een hoger dan gemiddelde afvoer. Alleen vorig jaar was deze ineens weer hoog toen de restanten van orkaan Kirk extreem veel regen brachten; voor de rest is er al 25 jaar geen maand geweest met een gemiddelde afvoer boven de 200 m³/s.

Dat in oktober minder water wordt afgevoerd heeft niet te maken met dat de maand droger is geworden in het stroomgebied, maar waarschijnlijk vooral met het langere groeiseizoen, waardoor meer water in het stroomgebied wordt vastgehouden. Bij de Rijn werd dat gecompenseerd door meer water vanuit de Alpen, maar de Maas kan dat uiteraard niet. Dat het toch niet tot heel lage maandafvoeren komt heeft waarschijnlijk te maken met de extra aanvoer die de Maas ontvangt uit stuwmeren die na het zeer droge jaar 1976 zijn aangelegd om tijdens perioden met lage afvoeren de Maas wat aan te vullen. Het gaat niet om heel grote hoeveelheden, maar net voldoende om de uitschieters naar beneden op te vangen.

Als we tenslotte naar de periode van het jaar kijken dat de kans op een lage maandafvoer het grootste is, dan zien we dat deze gemiddeld wat eerder valt dan bij de Rijn, maar ook dat deze minder sterk veranderd is in de laatste 30 jaar. Waar we bij de Rijn een duidelijke verschuiving zagen naar voren zien we bij de Maas dat de kans in de zomermaanden wel wat is toegenomen en in oktober iets afgenomen, maar dat september toch vooral de maand blijft met de grootste kans op de laagste gemiddelde maandafvoer van het jaar.